Swift teleskopini qutqarishga uchgan robot birinchi boʻlib yonib ketdi

2026-yil 25-sentabrda LINK nomli robot-evakuator Yer ustida yonib ketdi. U Swift kosmik teleskopini qutqarish uchun uchirilgan edi: bu teleskop 22 yil davomida koinotdagi eng kuchli portlashlarni kuzatdi va endi sekin pastga tushmoqda. Qutqaruvchi birinchi halok boʻldi. NASA Swiftni 23-oktabrda oʻchirdi , teleskop esa bir necha hafta ichida atmosferaga kirib boradi.

Bu orbitadagi yoʻldoshni ushlab olishga qilingan birinchi urinish edi, ammo yoʻldosh bunday tashrifga hech qachon tayyorlanmagan. Swiftda tutqichlar ham, ulanish porti ham yoʻq: qutqaruv ortida turgan kompaniya rahbari Ghonhee Lee aytganidek , unda “hech qanday interfeys, ushlash uchun joy yoki ulab qoʻyish mumkin boʻlgan USB-port yoʻq”. Lee eslashicha , muhandislarida juda oddiy narsa yetishmagan: 2004-yilda uchirishdan oldin teleskopning orqa tomonini hech kim suratga olmagan.

Bir daqiqasi bor ovchi

Swift gamma-nurlanish chaqnashlarini ovlagan: ular ulkan yulduzlar oʻlganda va ularning qoldiqlari toʻqnashganda hosil boʻladi. Chaqnash soniyaning bir boʻlagidan bir necha daqiqagacha davom etadi, undan keyin qoladigan soʻnayotgan yorugʻlik esa kechki nur deb ataladi. Swift chaqnashni payqab, taxminan bir daqiqada unga burilar va koordinatalarni boshqa observatoriyalarga yuborardi; bir marta u 0,03 soniya davom etgan, koʻz qisishdan ham qisqa chaqnashni tutgan. U ikki yilga moʻljallab qurilgan, deyarli 22 yil ishladi va 2000 dan ortiq chaqnashni aniqladi.

Quyosh osmonni shishirdi

Swift past uchadi, oʻzini koʻtarish uchun esa dvigateli yoʻq . Bu balandlikda havo deyarli yoʻq, ammo butunlay yoʻq emas, va har bir aylanishda u teleskopni ozgina pastga tortadi. Soʻnggi yillarda Quyosh ayniqsa faol. U atmosferani qizdiradi , atmosfera yuqoriga qarab kengayadi, past orbitadagi yoʻldoshlar esa kuchliroq qarshilikka duch keladi.

Swift taxminan 600 km balandlikdan boshlagan edi. 2026-yil fevraliga kelib u 400 dan pastga tushdi, qutqarish esa faqat 300 dan yuqorida mumkin edi. Bir necha oy qoldi, jamoa esa fan bilan vaqt oʻrtasida tanlov qilishi kerak edi. 11-fevralda ular rentgen va ultrabinafsha teleskoplarini toʻxtatib, Swiftni eng silliq holatga qoʻydi. Aprelda esa quvvatni tejash va quyosh panellarini havoni kamroq ushlaydigan qilib burish uchun chaqnash detektorini ham oʻchirdi.

Teleskop osmonga qarashni toʻxtatdi, osmonda uzoqroq qolish uchun.

Toʻqqiz oyda qurilgan evakuator

2025-yil sentabrida NASA Arizona shtatining Flagstaff shahridagi Katalyst Space kompaniyasiga 30 million dollar toʻladi . Swiftning oʻzi 364 million dollar turgan , yaʼni qutqaruv teleskop narxining oʻndan bir qismidan ham arzon edi. Katalyst kosmik apparat qurishi, Swiftga yetib olishi, uni ushlashi va yuqoriga itarishi kerak edi.

LINK balandligi 1,8 metr , ogʻirligi taxminan 400 kg boʻlib chiqdi. Unda lidarli (obyektning uch oʻlchamli suratini quradigan lazerli masofa oʻlchagichlar) uchta robot qoʻl, uchta ksenonli ion dvigatel va ikkita 6 metrli quyosh paneli bor edi. Reja: bir necha hafta Swift atrofida aylanib, korpusda ushlash uchun joylar qidirish, soʻng bir necha oy uni sekin yuqoriga itarish. Bu qidiruv jonli ravishda amalga oshishi kerak edi, chunki muhandislarda teleskopning orqa tomonining surati ham, batafsil koʻrinishi ham yoʻq edi. Qutqaruvchi ushlash uchun kerak boʻlgan hamma narsani oʻzi bilan olib ketgan edi, LINK loyihasini boshqargan Kieran Wilson esa shiddat haqida ochiq gapirdi: olti oy oldin butun kosmik apparat PowerPoint taqdimotidan iborat edi.

2026-yil 3-iyulda LINK joylashgan Pegasus XL raketasi Tinch okeanidagi Kvajaleyn atolli ustida, taxminan 12 km balandlikda tashuvchi samolyot ostidan tashlandi. Raketa oʻz vazifasini bajardi.

Uch haftadan keyin — aylanib tushish

28-iyulda Katalyst maʼlum qildi : LINK uch kundan beri bir necha oʻq atrofida aylanib turibdi. Uning uchta reaksiya gʻildiragidan ikkitasi ishdan chiqqan edi. Bular kosmik apparat ichida aylanadigan gʻildiraklar: ularning tezligini oʻzgartirib, yoʻldosh yonilgʻi sarflamay burilishi mumkin. Apparat bilan aloqa tez-tez uzilib turardi. Shunga qaramay kompaniya sabrini yoʻqotmadi: kompaniyaning aytishicha, LINKda “Swift bilan uchrashishning ishlaydigan yoʻli” bor edi, Wilson esa teleskopni “tayyorlanmagan, ammo hamkorlikka ochiq sherik” deb atadi.

Aylanish maʼlum boʻlishicha , nosoz klapan sabab boʻlgan. Muhandislar LINKni yana nazoratga oldi, ammo Swiftni ushlab, koʻtarishga unda yonilgʻi qolmagan edi. Bu oxiri edi. 19-avgustda NASA va Katalyst qutqaruvni bekor qildi . “Biz erishmoqchi boʻlgan natija bu emas, ammo bu missiyani sinab koʻrishga arziganini oʻzgartirmaydi”, dedi NASA rahbari Jared Isaacman.

Ikkalasi baribir uchrashdi, faqat uzoqdan. Boshqaruvchilar LINKni Swiftdan 12–15 km masofaga olib kelishdi, bu surat olishga yetarli. U yerdan suratga olish mumkin, ammo hech narsani ushlab boʻlmaydi: qutqaruvchi 2004-yilda hech kim suratga olmagan orqa tomonga yetib bormadi. 25-sentabrda LINK atmosferaga qaytib, yonib ketdi, u qutqarishga kelgan apparatdan bir oydan ortiq oldin.

Qulashdan keyin nima qoladi

Swift oxirgi kuzatuvini 20-oktabrda amalga oshirdi. U 275 km dan pastga, boshlangan balandligining yarmidan ham pastga tushgan edi: u yerda havo shu qadar qattiq tormozlaydiki, teleskop nishonni endi barqaror ushlab turolmaydi. Dvigateli yoʻq, shuning uchun uning qulashini hech kim boshqara olmaydi. Kosmik apparatning aksar qismi yonib ketishi kutilmoqda, NASA esa Yerdagi kimgadir zarar yetishi ehtimoldan yiroq deydi.

Swift qoldirib ketayotgan narsa — arxiv: deyarli 22 yillik oʻlchovlar, 1,5 milliondan ortiq ultrabinafsha va optik tasvir, taxminan 12 terabayt maʼlumot, hammasi ochiq. Astronomlar uni uzoq vaqt oʻrganadi.

Swift vaʼda qilinganidan oʻn bir barobar uzoq ishladi, uni pastga tortayotgan esa havo. LINK esa uni qayerdan ushlash masalasiga yetib ham bormadi, chunki oldin oʻz klapani buzildi; Katalyst esa olingan saboqlarni kelgusi uchrashuv missiyalariga olib kirishini aytmoqda. AP Swiftning atmosferaga noyabr boshida qaytishini kutmoqda . Qutqaruvchi ham, qutqarilgan ham bir oydan sal koʻproq farq bilan bir xil yakun topadi: tungi osmonda qisqa bir iz boʻlib.