Tunda quyosh nuri sotuvda, nur uchun esa hech kim javob bermaydi

Kelajakdagi xizmatning yerdagi maketi. Projektorlar orbitadagi oynalardan keladigan nur qanday koʻrinishini koʻrsatishi kerak edi. Kompaniya Chayna-Leyk togʻ qutqaruv guruhi ko‘ngillilarini taklif qildi, ular odatdagi tungi ishlarini bajardi: hududni kvadratlarga boʻlib qidirish, xarakda koʻtarib yurish, arqon tortish. DarkSky International maʼlumotiga koʻra , ular avval qorongʻida, keyin nur ostida ishladi.

Guruhning operatsiyalar rahbari Fillip Keshning aytishicha, yorugʻlik toʻlin Oydan sal yorqinroq edi. Qidiruvchilar har tomonga taxminan uch milya masofani koʻrgan. Mahalliy aholiga mashq haqida aytilmagan. Astronomlarga ham, jumladan loyihaga qarshi AQSH regulyatoriga e’tiroz bildirgan Prinston astrofizigi Gaspar Bakoshga ham aytilmagan, deb yozadi Sky & Telescope . Ruxsat kerak boʻlmadi: projektorlar kosmosda emas, yerda turgan edi.

Kesh nur ishni yengillashtirganini tan oldi. Lekin koʻrinuvchanlikni oʻlchash uchun kompaniya yonbagʻirga uzunligi taxminan toʻrt fut keladigan oq, yaltiroq qutilarni sochib chiqdi. Mashgʻulotlarda qutqaruvchilar odatda kiyim kiygizilgan, ogʻirligi tanaga yaqin manekenlarni qidiradi. «Ular kiyim kiygan inson tanasiga oʻxshamaydi, — dedi Kesh. — Yorugʻlikni ham xuddi shunday qaytarmaydi». Yaltiroq oq quti deyarli har qanday yorugʻlikda olisdan koʻzga tashlanadi, shuning uchun sinov natijani chiroyliroq qilib koʻrsatgan boʻlishi mumkin.

Uning umumiy xulosasi xotirjam edi: «Menimcha, bu qidiruv-qutqaruv ishini abadiy oʻzgartirmaydi. Biz tunda ishlashni hozir ham yaxshi bilamiz». U buni katta ofatlarda foydaliroq deb hisobladi, ya’ni vayronalar ostida koʻp odam qolganda va butun mahallani bir yoʻla yoritish kerak boʻlganda. Gap narxda: kompaniya vertolyot ishlatish bilan taqqoslanadigan tariflarni muhokama qilgan. Koʻpchilik qutqaruv guruhlari buni koʻtara olmaydi.

Bir necha yuz kilometr balandlikda Quyosh hali koʻrinib turadi, pastdagi yer esa allaqachon tunda. Yassi oyna uning nurlarini tutib, kerakli tomonga burilganda pastga yuboradi. Natijada yer yuzida yorugʻlik dogʻi paydo boʻladi. Uning kattaligi orbita balandligiga bogʻliq: bitta oyna uchun diametri taxminan besh kilometr.

Dogʻ sun’iy yo‘ldosh bilan birga siljiydi, shuning uchun bitta oyna nuqtani atigi bir necha daqiqa yoritadi. Nurni uzoqroq saqlash uchun navbatma-navbat oʻtadigan koʻp sun’iy yo‘ldosh kerak. Kompaniyaning birinchi kosmik apparati Eärendil-1 eni va boʻyi 18 metr, ikkita voleybol maydonchasidek keladigan oynani yoyadi. Ishchi oynalar 54 ga 54 metr boʻlishi rejalashtirilgan: shunday toʻqqiztasi, ya’ni taxminan 18 ta voleybol maydonchasi. Time yozishicha , kompaniya 2035-yilga borib jami 50 mingga yaqin sun’iy yo‘ldosh uchirishni umid qiladi.

Ha, deyarli 34 yil oldin. 1993-yil 4-fevralda rus yuk kemasi Progress M-15 «Mir» stansiyasidan ajralib, diametri 20 metr boʻlgan «Znamya-2» oynasini yoydi. Kengligi taxminan besh kilometr yorugʻ dogʻ tungi Yevropa ustidan Fransiyaning janubidan Belarusgacha oʻtdi. Bulut qit’aning katta qismini yopib turgan edi, lekin Alp togʻlarida, bulutlar tepasida turgan meteorologlar chaqnashni tutib oldi. Ular uni taxminan toʻlin Oyday yorqin deb baholadi. 1999-yildagi davomi muvaffaqiyatsiz tugadi: «Znamya-2.5» oynasi kemaning antennasiga ilashib qoldi. «Znamya-3» umuman yerdan uzilmadi: loyiha bekor qilindi.

Mashqdagi projektorlar toʻlin Oydan sal yorqinroq nur berdi. Haqiqiy oyna esa koʻproq va’da qiladi. Bakosh va uning hammualliflari bitta 54 ga 54 metrlik ishchi oyna qanday koʻrinishini hisoblab chiqdi. Nur ichida turgan odamga u toʻlin Oyga qaraganda taxminan 40 baravar yorqin koʻrinadi. Oyoq ostidagi yer ham shuncha marta yorqinroq boʻladi. Kompaniya bu baho bilan kelishmaydi.

Biroq Oydan asl farq yorugʻlik miqdorida emas. Oy osmonda keng, xira disk boʻlib turadi. Yassi oyna esa Quyoshning oʻzini qaytaradi va kichkina nuqta boʻlib koʻrinadi. Oddiyroq aytganda, dogʻ ichidagi odam Quyosh diskining kichik bir boʻlagini koʻradi, u Quyosh yuzasidek yorqin. Dogʻ ichidagi yulduzlar yoʻqoladi, osmon yorugʻligi esa Bakosh aytganidek, «London kabi katta shaharlardan ham yomonroq boʻladi».

Avvalo havaskor astronomlar. Teleskop yorugʻlikni yigʻib, tasvirni kattalashtiradi, shuning uchun uni bunday nuqtaga qaratish Quyoshga qaratishga deyarli teng. Amerika astronomiya jamiyati regulyatorni koʻz shikastlanishi, shuningdek uchuvchilar va haydovchilarning bir lahzaga koʻr boʻlib qolishi xavfi haqida ogohlantirdi. Jamiyatning ta’kidlashicha, sun’iy yo‘ldosh imkon qadar yorqin boʻlishi uchun yaratilgan, bu esa ilmiy kuzatuvlarni himoya qilishni nihoyatda qiyinlashtiradi.

Biologlar va qorongʻi osmon himoyachilari tunda yorugʻlik odamlar va hayvonlarning ichki soatini buzishini eslatadi. Yorugʻlik dogʻ ichida qolmaydi, chunki havo nurni sochadi. Bakosh va hammualliflari modelida ochiq tunda dogʻdan 14 km uzoqlikda ham osmonning koʻp qismi toʻlin Oy tunidagidan yorqinroq boʻladi, 34 km uzoqda esa dogʻ tomondagi osmon hamon toʻlin Oy tunidan yorqin tuyuladi.

AQSH Federal aloqa komissiyasi (FCC), u tungi osmonni oʻzining ishi emas deb hisobladi. 2026-yil 9-iyulda FCC Eärendil-1 ni qurish, uchirish va ishlatishga ruxsat berdi . U chastota spektrini taqsimlaydi, shuning uchun asosan spektrni tekshirdi: sun’iy yo‘ldosh Yer bilan qanday aloqa qiladi va kosmik chiqindiga aylanmasligi uchun orbitadan qanday chiqariladi. Sun’iy yo‘ldosh yetkazib berish uchun uchirilayotgan nurni va astronomiyaga yetadigan zararni esa u oʻz vakolatidan tashqarida qoldirdi.

Buyurtma 1800 dan ortiq ommaviy izoh yigʻdi, ularning koʻpi qarshi edi. 6-avgustda Earthjustice va DarkSky International kabi ekologik tashkilotlar komissiyadan qarorni bekor qilishni soʻradi. Bu iltimos hali koʻrib chiqilmoqda.

Reflect Orbital qoʻriqlanadigan tabiiy hududlarni va astronomiya uchun ajratilgan joylarni yoritmasligini aytadi. Kompaniya vakilining soʻzlariga koʻra, mijozlar ruxsatnoma, mahalliy hokimiyatning roziligi va banklardagi kabi shaxsni tekshiruvidan oʻtishi kerak. Bu javoblarni astrofizik Richard de Grays keltiradi , u bunday masalalarni umuman kim hal qilishi kerakligini soʻraydi.

Va’dalar dogʻga tegishli, fizika esa uning chegarasidan chiqib ketadi. Mijoz diametri taxminan besh kilometr boʻlgan doira sotib oladi, osmon esa astronomlarning hisobiga koʻra uning atrofida oʻnlab kilometrgacha yorishadi. De Grays ham shuni ta’kidlaydi: qaytgan nur mijoz pul toʻlagan maydondan ancha kattaroq hududga tushishi mumkin.

Eärendil-1 2026-yil oxirigacha SpaceX raketasida hamrohlik yuki sifatida uchishi kerak, lekin aniq sana hali yoʻq. Dastlabki maqsad aprel edi. Reflect Orbital uni texnologiyaning oʻzini va himoya choralarini sinash uchun ishlatishni rejalashtirmoqda. Undan keyingi minglab sun’iy yo‘ldosh hozircha reja bo‘lib qolmoqda.