Buyrak bir yil –150 °C da turdi, so‘ng magnit uni isitdi

Bir yil va bir kun davomida cho‘chqa buyragi minus 150 °C da turdi. Mualliflarning tasvirlari va harorat o‘lchovlariga ko‘ra, uning ichida muz o‘smagan: to‘qima shishadek qotgan. So‘ng buyrak taxminan olti daqiqada, ichkaridan isitildi. Buning uchun qon tomirlariga oldindan temir oksidi zarralari, oddiy qilib aytganda zang, haydalgan va magnit maydon yoqilgan: suvni emas, zangni qizdiradigan mikroto‘lqinli pech. Perfuziya apparatida bir yil saqlangan buyrak siydik ishlab chiqardi. Yana uchta shishalantirilgan buyrak cho‘chqalarga ko‘chirib o‘tkazildi va ular darrov pushti tusga kirdi. Minnesota universiteti jamoasi tajribani 2026-yil 14-oktabrdagi bioRxiv preprintida bayon etgan.

Biroq bu buyraklar siydik ishlab chiqarsa-da, dastlabki soatlarda qondagi chiqindilarni yangi buyraklarga qaraganda qariyb 50 baravar yomon tozalaydi. Asosiy gumon ostidagi narsa — sovutishdan oldin buyrak ivitiladigan antifriz. Baribir bu — qadam: cho‘chqa buyragi taxminan 100 gramm keladi va o‘lchami bo‘yicha odam buyragiga yaqin, holbuki shu paytgacha nanoisitishdan keyin faqat taxminan bir grammlik kalamush buyraklari ko‘chirib o‘tkazilgan edi.

Muz ustida o‘ttiz olti soat

Bugun donor a’zo muz solingan sumkada tashiladi va uning soati sanab turadi. Yurak va o‘pka olti–sakkiz soat, jigar taxminan 12 soat, buyrak esa 36 soatgacha chidaydi. Bu raqamlarni 2023-yilda STAT keltirgan ; o‘shanda AQShda navbatda taxminan 100 000 kishi turgani va ulardan kuniga 17 nafari vafot etishi ham qayd etilgandi.

Bu soatlar har bir ko‘chirib o‘tkazishni poygaga aylantiradi. A’zo ko‘pincha eng mos odamga emas, eng yaqin yashovchiga tushadi. Oluvchining immun tizimini tayyorlashga ham vaqt yo‘q, donor buyragini olgan deyarli har bir kishi umr bo‘yi rad etilishga qarshi dori ichadi. Bu dorilar infeksiya va saraton xavfini oshiradi.

Endi poyga o‘rniga ombor tasavvur qiling. Buyrak oylar davomida saqlanadi, shifokorlar esa shoshilmay eng mos oluvchini izlab, uni tayyorlaydi. Texasdagi LifeGift a’zo xaridi tashkilotini boshqaradigan Kevin Myer MIT Technology Review nashriga a’zolarni bir yil saqlash ko‘chirib o‘tkazishni butunlay o‘zgartirishini aytdi. U faqat buyrak emas, har xil a’zolar banklarini tasavvur qiladi: bemor kutolmaydigan paytda, masalan ba’zi dori ortiqcha dozalari yoki o‘q jarohatlaridan so‘ng, kerakli a’zo talab bo‘yicha topiladi.

Muz kesadi, issiqlik yoradi

Muz — dushman. Oddiy muzlatish a’zoni o‘ldiradi. Hujayralardagi suv kristallarga aylanib, to‘qimani yirtib tashlaydi. Shuning uchun tadqiqotchilar a’zolarni muzlatish o‘rniga shishaga aylantirishga urinadi.

Muz hosil bo‘lmasligi uchun to‘qima krioprotektorlarga ivitiladi. Ular bir xil antifriz vazifasini bajaradi va zaharli. Asosiy tarkibiy qismlardan biri — etilenglikol — haydovchilar avtomobil radiatoriga quyadigan moddaning o‘zi. Eritma qanchalik kuchli bo‘lsa, muzni shunchalik yaxshi to‘sadi va hujayralarga shunchalik ko‘p zarar yetkazadi.

Sovutish ishning yarmi, xolos. Isitish qiyinroq. Uni tashqaridan isitsangiz, xuddi muzlatilgan tovuqni lavabo ostida eritgandek, tashqi qatlamlar o‘zakdan oldin isiydi. Sekin isiyotgan o‘rtada muz o‘sishi mumkin, harorat farqi esa shishani yorib yuborishi mumkin. Iliq ichimlikka tashlangan muz parchasi shu sababdan yoriladi.

Erik Finger va John Bischof boshchiligidagi jamoa buni nanoisitish bilan hal qiladi. Buyrak qon tomirlari orqali temir oksidi nanozarralari eritmasi haydaladi, so‘ng o‘zgaruvchan magnit maydon yoqiladi. Zarralar qiziydi, shu bois issiqlik yuzadan sekin o‘tib kelmay, butun a’zoda bir vaqtda paydo bo‘ladi. Buyrakning hech bir qismi qolganlaridan ortda qolmaydi.

Quyon, beshta kalamush va cho‘chqa

Bu hikoyaning o‘z salafi bor. 2009-yilda kriobiolog Gregory Fahy taxminan minus 130 °C gacha sovutilgan a’zo qaytarib berilgan quyonni tasvirlagan . Ikkinchi buyrak olib tashlangan, hayvon shishalantirilgan buyrakda 48 kun yashagan va tekshiruv uchun evtanaziya qilingan. Bu bir nechtasidan faqat bittasi tirik qolgan quyon edi, mualliflarning o‘zlari natijani anekdotik deb atagan.

Keyingi qadamni 2023-yilda Minnesota qo‘ydi. Og‘irligi taxminan bir gramm bo‘lgan kalamush buyraklari minus 150 °C da 100 kungacha turdi. Nanoisitishdan so‘ng ular ko‘chirib o‘tkazildi. Beshala kalamush ham tirik qoldi, bir oy ichida buyraklar to‘liq ishladi. O‘sha Fahy o‘shanda STATga buyraklar jiddiy shikastlangani haqida aytgan: “Bular hayotining eng gullagan davridagi, mutlaqo sog‘lom buyraklar edi, ammo ular zo‘rg‘a omon qoldi.”

Bir grammdan yuz grammgacha o‘tish uch yil oldi. Sovuq katta buyrak ichida sekinroq harakatlanadi, eski eritma esa uni muzdan o‘z vaqtida asray olmasdi. Jamoa yangi aralashma va yangi sovutish jadvalini ishlab chiqishi kerak bo‘ldi.

32 ta buyrak nimani ko‘rsatdi

Ko‘chirib o‘tkazish jarrohi va ishning rahbarlaridan biri Finger MIT Technology Reviewga o‘n yil oldin katta umid qilmaganini aytdi. Oxirgi ko‘chirishdan so‘ng u xonadan chiqib: “Bu katta voqea”, degan. Isitilgan buyraklar haqida oddiygina deydi: “Ular darrov pushti bo‘lib ketadi”.

Tajribada 32 ta buyrak to‘rt guruhda ishlatildi: yangi, bir kecha-kunduz muzda turgan, faqat krioprotektorga ivitilgan va shishalantirilgan. Sakkiztasi shishalantirildi. Ularning ko‘pchiligi sovuqda bir kundan yetti kungacha turdi, bittasi esa 366 kun. Bir yil saqlangan buyrak ko‘chirib o‘tkazilmadi. U perfuziya apparatida sinaldi, bu apparat a’zodan iliq kislorodli suyuqlik o‘tkazadi. U siydik ishlab chiqardi, garchi boshqalardan kamroq bo‘lsa-da.

Uchta shishalantirilgan buyrak cho‘chqalarga ko‘chirib o‘tkazildi va ikki soat kuzatildi. Ular orqali qon bir tekis oqdi, siydik darrov paydo bo‘ldi. Hatto bir kecha-kunduz muzda turgan buyraklardan ko‘proq siydik chiqardi, biroq yangilardan ikki baravardan ham kam (to‘qimaning har 100 grammiga o‘rtacha 181 ml, ularda esa 73 va 411).

Ammo siydik haqiqiy sinov emas. Ishlayotgan buyrak qonni tozalashi kerak, buni kreatinin klirensi o‘lchaydi: buyrak daqiqasiga qonni shu chiqindi moddadan qanchalik tozalaydi. Bu yerda shishalantirilgan buyraklar yangilardan qariyb 50 baravar, muzdan olinganlardan uch baravar yomon ishladi (1,0 ga qarshi 47,8 va 3,6). Muzdan olingan buyrak ham dastlabki soatlarda zo‘rg‘a ishlaydi, shuning uchun adolatli taqqoslash shu. Shunday bo‘lsa-da, farq katta.

Mikroskop ostida shishalantirilgan buyraklarda kanalchalar shikastlangani ko‘rindi. Bular buyrak suv va foydali moddalarni qonga qaytaradigan mayda quvurchalar. Ko‘chirib o‘tkazilgandan keyin qon tomirlari devorlari ham shikastlangan. Tadqiqotchilarning asosiy gumoni — zaharli eritma: faqat unga ivitilgan, hech qachon muzlatilmagan buyraklarda ham shikast deyarli shunchalik. Buni to‘liq isbotlab bo‘lmaydi, chunki o‘sha buyraklar cho‘chqalarga hech qachon ko‘chirib o‘tkazilmagan.

Yarim yutuq

Hamkasblar natijani turlicha baholadi. Kyros Kairos kompaniyasi hammuassislaridan biri, kriobiolog Peter Kilbride buni muammoning yarmini hal qiladigan yutuq deb atadi. Yuqoridagi raqamlarga qaraganda, muzsiz saqlash va isitish hal bo‘lgan, buyrakning asosiy vazifasi — qonni tozalash esa yo‘q. Garvard professori Mehmet Toner ishga yaqinroq. U AQSh Milliy ilm-fan jamg‘armasi ishni moliyalashtiradigan ATP-Bio markazining direktor o‘rinbosari. U Gizmodoga murakkab a’zodagi biologik vaqtni endi xavfsiz to‘xtatib qo‘yish mumkinligini aytdi.

Tajriba hali nimani ko‘rsatmadi

Mualliflar cheklovlarni o‘zlari sanab o‘tgan. Bu preprint. Hali tengdosh baholash yo‘q. Har guruhda uchtadan ko‘chirib o‘tkazish bo‘ldi, kuzatuv ikki soat davom etdi, shu bois cho‘chqa bunday buyrakda bir hafta yoki bir oy yashay olishi noma’lum. Bir yillik saqlash bitta buyrakda sinaldi. Termometrlar butun a’zoni qamrab olmadi, shuning uchun mayda muz kristallarini inkor etib bo‘lmaydi. Uchta cho‘chqa bilan shishalantirilgan buyrak muzdagidan yomon emasligini ham isbotlab bo‘lmaydi.

Keyingi bosqichda jamoa shishalantirilgan buyraklarni cho‘chqalarga uzoq muddatga ko‘chirib o‘tkazib, ularni haftalab kuzatmoqchi. Shuningdek, kamroq zaharli krioprotektorlar izlanmoqda. Undan keyin ko‘chirish uchun rad etilgan odam buyraklari navbati keladi. Finger shikastning bir qismi o‘z-o‘zidan bitadi yoki perfuziya apparatida davolanadi, deb umid qiladi. Uningcha, odam buyraklari bu jarayonni cho‘chqa buyraklaridan yaxshiroq ko‘tarishi mumkin.

Eng qattiqqo‘l hakam yana o‘sha Fahy, 2009-yilda quyoni shishalantirilgan buyrakda 48 kun yashagan odam. U tiklangan qon oqimini juda muhim deydi, biroq shikast uni xavotirga soladi. Uning hukmi: “Bu tajribalardan bu buyraklar hayotni ushlab tura olarmidi yoki yo‘qmi, aniqlab bo‘lmaydi.”