Bu qoʻziqorinni yesangiz, stol ustida odamchalar yuradi. Ichida maʼlum giyohvand modda yoʻq

Xitoyning Yunnan viloyatidagi restoranlarda bitta qoʻziqorin uchun oshxona taymeri saqlanadi. Qovurgʻich oʻn besh daqiqa olovda turadi, taymer jiringlamaguncha mehmonlardan taomga tegmaslik soʻraladi. Bunchalik qattiqqoʻllikning sababi gʻalati: yaxshi pishmagan qoʻziqorin yarim kundan bir kungacha oʻtib, odamga mitti odamchalarni koʻrsatadi. Bir necha oʻnlab, hatto yuzlab, boʻyi bir necha santimetrdan oʻttiz santimetrgacha boʻlgan shakllar dasturxon ustida kezib yuradi, uning chetidan qulab tushadi va likopchalarni oʻrtasidan emas, aylanib oʻtadi.

Mahalliy aholi uni jian shou qing, yaʼni «qoʻlda koʻkarib ketadi» deb ataydi, chunki singan joyida uning etining rangi oʻzgaradi. Ilmiy nomi Lanmaoa asiatica, va u deyarli bir asrdan beri jumboq boʻlib kelmoqda. 2026-yil iyunida Yuta universiteti mikologlari Xitoy va Filippindan kelgan oʻxshash hikoyalar aynan bir turga borib taqalishini koʻrsatdi. 1960-yillarda hatto LSDni kashf etgan kimyogar Albert Hofmann ham Yangi Gvineyadan olingan shunga oʻxshash qoʻziqorinlarni sinab koʻrgan va ularda hech narsa topmagan edi. Endi tadqiqotchilar jian shou qingda na psilotsibin, na uni hosil qilish uchun zarur genlar borligini aniqladi.

Qoidaga amal qiladigan odamchalar

Shifokorlar bu koʻrinishlarni liliput gallyutsinatsiyalari deb ataydi — «Gulliverning sayohatlari»dagi Liliput mitti aholisi sharafiga. Odatda bu kasallikning kamdan-kam uchraydigan alomati. Jian shou qingda esa bu — qoidaning oʻzi. Doktorant Colin Domnauer keltirgan Yunnan kasalxonalari yozuvlariga koʻra, bunday taomdan keyin tibbiy yordamga murojaat qilgan bemorlarning qariyb 96 foizi mitti odamchalarni koʻrgan. Domnauer intervyusida aytishicha, bu koʻrinishlar bir necha kun, baʼzan haftalar davom etadi.

Bir-birini hech qachon koʻrmagan odamlar bir xil tafsilotlarni tasvirlaydi. Qariyb 90 foizi yorqin kiyimdagi, elf, masxaraboz yoki parilarga oʻxshash, boʻyi 3 dan 30 santimetrgacha boʻlgan shakllar haqida gapiradi. Domnauer muzey blogida Yunnanlik bir professorning hikoyasini qayta aytib beradi. U dasturxonni koʻtarib, ostida askarlardek saf tortib yurgan yuzlab odamchalarni koʻrgan. Dasturxonni balandroq koʻtarganda, ularning boshlari uzilib dasturxonning ichki tomoniga yopishib qolgan, tanalar esa joyida yurishda davom etgan. Professor ularni hatto oʻlchagan ham: taxminan ikki santimetr. Boshqa bir hikoyada shoʻrva ichayotgan odam shakllarning qoshiqdan idishga sakrab, unda suzishini koʻrgan. U yana bir qoshiq ichganda, ular ogʻzi ichida ham koʻrinib turgan.

Eng gʻalatisi shuki, bu koʻrinishlar fizika qonunlariga boʻysunadi. «Ular devorlar yoki shunga oʻxshash narsalar orqali yurmaydi», deydi Domnauer. Bemorlarning liliputlari ham xuddi shunday: yuzlab tasvirlangan holatlarni oʻrgangan golland psixiatri Jan Dirk Blom 97 foiz holatda shakllar haqiqiy muhitda — polda, stolda yoki koʻrpada «yashashini» sanab chiqqan.

«Qoʻziqorin jinniligi»ning toʻqson yili

Shunga oʻxshash qoʻziqorin hatto 3-asrga oid daochilik matnida ham tilga olinadi: uni xom yesangiz, «mitti odamni koʻrasiz», deb ogohlantiriladi. Gʻarb olimlari mitti odamchalar haqida faqat 1934-yilda, Papua-Yangi Gvineya togʻliklaridan eshitgan. Mahalliy aholi nonda deb ataladigan yovvoyi qoʻziqorinni yegan va ularning baʼzilarida begonalar «qoʻziqorin jinniligi» deb atagan holat paydo boʻlgan. Bir oqsoqol yuzlari atrofida qoʻziqorinlar oʻsgan mitti odamlarni koʻrganini aytgan.

1950–1960-yillarda antropologlar va mikologlar bu jumboq bilan shugʻullandi. Ular gumon ostidagilarni oq qoʻziqorinning qarindoshlari boʻlgan bir nechta boletusgacha qisqartirdi. Namunalar psilotsibinni ajratib olgan va LSDni kashf etgan Albert Hofmannga yuborildi. Agar qoʻziqorinda psixoaktiv modda topishga kimdir qodir boʻlsa, bu — u edi. Hofmann hech narsa topmadi.

Shundan keyin mavzu jim boʻlib qoldi. Tadqiqotchilar «qoʻziqorin jinniligi» kimyoviy emas, koʻproq ijtimoiy hodisa degan xulosaga keldi: odamlar odat shunday boʻlgani uchun koʻrinishlarni kutgan va shuning uchun ularni koʻrgan. Bu tushuntirish oqilona tuyuldi — 1990-yillargacha, Yangi Gvineyadan minglab kilometr narida joylashgan Yunnandan shunga oʻxshash hikoyalar kelguncha. 2008-yilda amerikalik mikolog David Arora Economic Botany jurnalida Yunnanning «mitti odamlari»ga maqola bagʻishladi. Ammo qaysi qoʻziqorin aybdorligi nomaʼlum qolaverdi: Lanmaoa asiatica faqat 2015-yilda bozor namunalari asosida tasvirlangan edi.

Ikki ming kilometr narida bir tur

Domnauer qoʻziqorin haqida birinchi marta mikolog Tom Bruns oʻtgan darsda eshitgan va uni Yuta Tabiiy tarix muzeyidagi Bryn Dentinger laboratoriyasida dissertatsiya mavzusiga aylantirgan. 2024-yilda u Filippin shimolidagi Kordilyera togʻlarida bir jamoa sedesdem deb ataladigan yovvoyi qoʻziqorinni yeyishini bilib oldi. Aholi aytishicha, u ham mitti odamlarni olib keladi, ularning u yerda hatto oʻz nomi bor: ansisit.

Domnauer mahalliy yoʻlboshchilar bilan u yerga borib, namunalar yigʻdi. U yozishicha, bu hudud zamburugʻlarini ilgari hech kim ilmiy tarzda oʻrganmagan. DNK tahlili sedesdem va Yunnanning jian shou qingi bir tur — Lanmaoa asiatica ekanini koʻrsatdi. Bu ikki joyni ikki mingdan ortiq kilometr dengiz va togʻlar ajratib turadi, qoʻziqorin esa faqat Xitoyda oʻsadi deb hisoblangan edi.

Bir-biridan bexabar, qoʻziqorinni turlicha yeydigan ikki jamoa bir xil narsani tasvirlaydi. «Bu gʻalati psixologik taʼsirlar madaniy hodisa yoki tasodif emasligini koʻrsatadi», dedi Domnauer universitetning press-relizida.

Jamoa sanagan 17 ta Lanmaoa turidan faqat L. asiatica koʻrinishlar keltirib chiqaradiganga oʻxshaydi. Uning eng yaqin qarindoshi Shimoliy Amerikada oʻsadi. Uni yeganidan keyin koʻrinishlar boʻlgani haqida hech kim xabar bermagan, biroq ular shunchaki sezilmay qolgan boʻlishi mumkin: bu qoʻziqorinni deyarli hech kim yemaydi.

Yangi Gvineya qoʻziqorini hamon tekshirilmagan. Dentinger uni Papua-Yangi Gvineyada yigʻmoqchi boʻldi, ammo odatdan tashqari quruq ob-havo xalaqit berdi.

Psixodelik yoʻq, hatto genlarda ham

Eng mashhur gallyutsinogen qoʻziqorinlar ikki moddadan birini hosil qiladi: «sehrli» qoʻziqorinlardagi kabi psilotsibinni yoki chivinxoʻrak (amanita)dagi kabi ibotenat kislotasini. Bunday molekulani yigʻish uchun qoʻziqoringa genlar kerak — uni bosqichma-bosqich yigʻadigan fermentlar retsepti. L. asiatica genomida tayyor modda ham, retsept sahifasining oʻzi ham yoʻq, hatto uzoq oʻxshashlik ham. Kimyoviy sinovlar ham hech narsa topmadi. «Ularning hech qanday izini topmadik», deydi Domnauer.

Endi restoran taymerini eslang. Pishirish nomaʼlum moddani yoʻq qiladi, shuning uchun Yunnanda yaxshi pishirilgan qoʻziqorin nozik taom hisoblanadi. Tadqiqotchilar xom va pishirilgan namunalarni solishtiradi va issiqlikdan nima yoʻqolishini qidiradi. Domnauer aytishicha, ular ekstraktning faol qismini bir necha nomzodgacha qisqartirgan. Qoʻziqorin ekstrakti berilgan sichqonlar nazorat guruhiga qaraganda sezilarli darajada boshqacha xatti-harakat qildi, biroq sichqonning xatti-harakati bu odam koʻrinishiga qanchalik yaqinligini aytib bera olmaydi.

Domnauer aybdor alkaloid boʻlmasligi, yaʼni deyarli barcha maʼlum gallyutsinogenlar kiradigan sinf emas, balki yirik oqsil boʻlishi mumkinligini inkor etmaydi. Oqsillar qizdirilganda koʻpincha parchalanadi, shuning uchun bu gʻoya hech boʻlmaganda oshxona taymeriga zid kelmaydi. Hozircha bu natija emas, taxmin.

Miya nega mitti odamlarni chizadi

Tibbiyot uchun bu kashfiyot ekzotik jozibadan koʻproq narsani anglatadi. Liliput gallyutsinatsiyalari koʻp kasalliklarga hamroh boʻladi. 2021-yilda Blom 226 ta tasvirlangan holatni jamladi, va ularning yarmi uchta sababga borib taqaldi: shizofreniya, alkogolga qaramlik va koʻrish qobiliyatini yoʻqotish. 8 foiz holatda bemor vafot etgan, lekin bular koʻrinishlari asosiy kasallikka hamroh boʻlgan odamlar edi. Blom bu gallyutsinatsiyalar anʼanaviy tasavvur qilinganchalik zararsiz emasligini ochiq aytadi.

Miya ularni qanday hosil qilishi toʻliq tushunilmagan. Blom koʻrib chiqadigan tushuntirishlardan biri shuki, miyaning odatdagi kirish signalidan mahrum boʻlgan koʻrish markazlari oʻzidan chiza boshlaydi. Oddiyroq aytganda, bu signal zaif boʻlganda boʻsh joy oʻrniga oʻz tasvirlarini koʻrsatadigan ekranga oʻxshaydi. Koʻrish qobiliyatining yoʻqolishi asosiy sabablar qatorida boʻlishi ajablanarli emas.

Muammo shundaki, bunday koʻrinishlarni oʻrganish qiyin. Ular ogohlantirishsiz, kasal va keksa odamlarda paydo boʻladi va laboratoriyada chaqirib boʻlmaydi. Jian shou qing esa boshqacha. «U bu taʼsirni ishonchli keltirib chiqaradi, bu holatlar esa uni juda kam qoʻzgʻatadi», deb tushuntiradi Domnauer. Agar molekula topilsa, neyrobiologlar birinchi marta liliput gallyutsinatsiyalarini jadval boʻyicha yoqish va miyaning qaysi qismlari ishlayotganini kuzatish imkoniga ega boʻladi. Hozircha, deb yozadi Blom, shifokorlar koʻrinishlarning oʻzini emas, ular ortidagi kasallikni davolaydi, shunday molekula esa koʻrinishlarning oʻz mexanizmini ochib berishi mumkin.

Dentinger jamoasi ekstraktni fraksiya ketidan fraksiya tahlil qilayotgan bir paytda, Yunnan oshpazlari qoʻziqorinni aynan oʻn besh daqiqa qovurishda davom etmoqda. Bilmagan holda, ular uzoq vaqtdan beri olimlar endi boshlayotgan tajribani oʻtkazib kelgan: nomaʼlum molekula odamlarga liliputlarni koʻrsatishni toʻxtatishi uchun qancha issiqlik kerakligini sinab.