// Mundarija
A4 qog‘ozning bitta varag‘idagi o‘n ikki qator 2020-yilga kelib qariyb 54 million yevro turardi. Irlandiyalik Klifton Kollinz shu varaqqa o‘n ikkita bitkoin hamyonining kodlarini bosib chiqargan, har birida 500 tadan tanga bor edi, va varaqni qarmoq g‘ilofining alyuminiy qopqog‘iga yashirgan. G‘ilof Golvey grafligidagi ijaraga olingan uyda qolib ketdi. Kollinz qamoqqa tushdi, uy bo‘shatildi, uning narsalari esa mahalliy axlatxonaga olib ketildi. The Irish Times 2020-yilda yozganidek , u yerdagi chiqindilar yoqib yuborish uchun Germaniya va Xitoyga jo‘natiladi.
Olti yildan ortiq pul ushlab bo‘lmaydigan joyda turdi: sud uni muzlatib qo‘ygan, ammo hech kim uni ola olmasdi. Keyin, 2026-yil martidan boshlab, hamyonlar birin-ketin, taxminan ikki oyda bir marta ochila boshladi. 20-oktabrda beshinchisi harakatga keldi: 500 bitkoin, taxminan 41,5 million dollar. Martda xuddi shunday 500 tangalik birinchi to‘plam taxminan 34 million dollar turgan edi; farq kursdan kelib chiqqan. Shu beshta harakatdan faqat uchtasi rasman tasdiqlangan, va bularning hammasi qanday mumkin bo‘lgani haqida hech kim hech narsa tushuntirmagan.
Asalarichi 6000 bitkoinga qanday ega bo‘ldi
Kollinz Dublinning Krumlin mahallasida o‘sgan. U qo‘riqchi bo‘lib ishlagan, bir muddat asalarichilik bilan shug‘ullangan va asali uchun mukofotlar olgan, so‘ng o‘n yildan ortiq vaqt davomida ijaraga olingan uylarda nashavand o‘stirgan. 2011-yil oxiri va 2012-yil boshida u tushgan pulni bitkoinga solgan. O‘shanda bir tanga bir necha dollar turardi, shuning uchun taxminiy hisobda butun zaxira unga o‘n minglab dollarga tushgan.
Pulning bir qismi sevimli mashg‘ulotlarga sarflandi. Kollinz ikki o‘rinli avtojayro sotib oldi va uchishni o‘rgandi, 2020-yilda esa davlatga 1,2 million yevrolik mulkni topshirdi: 1 million yevrolik bitkoin, avtojayro, kemper-furgon va baliq ovlash qayig‘i .
Asosiy pul boshqa joyda turardi. 2017-yil boshida uning bitta hisobida 6000 dan sal ko‘proq bitkoin bor edi va u xaker olib qo‘yishidan xavotirda edi. Shunda u tangalarni o‘n ikkita yangi hamyonga, har biriga aniq 500 tadan bo‘lib chiqdi. O‘n ikkalasining kodlari ham o‘sha bitta varaqda yig‘ildi.
Varaq nega bu qadar muhim bo‘lganini tushunish uchun bitta tafsilot yordam beradi. Bitkoinda bank ham, «parolni unutdim» tugmasi ham yo‘q. Tangalarni sarflash huquqi maxfiy kalitdan keladi: uni faqat egasi biladigan uzun son. Hamyonni va undagi qoldiqni blokcheynda istalgan kishi ko‘ra oladi, ammo kalitsiz tangalarni qimirlatib bo‘lmaydi. Hech bir politsiya, sud yoki dasturchi yangi kalit bera olmaydi.
Qarmoq g‘ilofi axlatxonaga ketdi
2017-yilda patrul Viklou grafligidagi Sally Gap yo‘lida Kollinzning jipini to‘xtatdi va mashinadan nashavand topdi. So‘ng tergovchilar Golveydagi, o‘simliklari taxminan 450 ming yevro turadigan nashavand yetishtirish uyini aniqlashdi. Kollinz besh yilga hukm qilindi.
U qamoqda yotgan paytda Farnaut qishlog‘idagi uyga kimdir bostirib kirdi, keyinroq esa uyda qolgan hamma narsa uy egasi nomidan olib chiqib tashlandi. Axlatxona xodimlari tashlab yuborilgan baliq ovlash anjomlarini ko‘rganini eslashdi. Qarmoq g‘ilofi esa hech qachon topilmadi.
Politsiya bu hikoyaga ishondi va buning sabablari bor edi. Uni uy egasi, uyni bo‘shatgan odamlar va Kollinzga bitkoinlarni bo‘lib berishga yordam bergan kishilar tasdiqlashdi. Politsiya Kollinzga duch kelishidan oldin hamyonlarga bir yildan ortiq vaqt davomida hech kim tegmagan edi. Kollinzning o‘zi zobitlarga yo‘qotish bilan kelishib olganini va buni o‘z ahmoqligi uchun jazo deb bilishini aytgan.
2020-yil fevralida Irlandiya Oliy sudi bitkoinni jinoiy daromad deb topdi va uni butunlay muzlatib qo‘ydi. Bu jinoyatchilardan mol-mulkni tortib oladigan Irlandiya idorasi — Jinoiy aktivlar byurosi (CAB) tarixidagi eng qimmat aktivga aylandi. Byuro uni shunchaki qo‘lga kirita olmasdi. 2024-yil oktabriga kelib o‘n ikki hamyon qariyb 350 million yevro turardi, The Irish Times yozishicha, byuro texnologiya bir kun kelib ularni ochishiga umid qilib kutib turardi.
Ochib bo‘lmaydiganni ochish
2026-yil 24-martda Irlandiya politsiyasi qisqa bayonot tarqatdi . Byuro Yevropolning Yevropa kiberjinoyatchilikka qarshi kurash markazi bilan birgalikda 500 bitkoinli hamyonga kirish imkoniga ega bo‘lib, uni musodara qilgan, jami qariyb 30 million yevro (taxminan 34 million dollar). Yevropol tergovchilarni Gaagada qabul qildi va «o‘ta murakkab texnik ekspertiza hamda shifrni ochish resurslari»ni taqdim etdi. Bayonotda egasining ismi ko‘rsatilmagan.
Shu kuni Arkham tahlilchilari payqadi : 500 bitkoin ular uzoq vaqt «Clifton Collins: Lost Keys» deb belgilab kelgan manzildan chiqib, Coinbase birjasidagi saqlash hisobiga tushgan.
Politsiya kalitga qanday yetib borgani maʼlum emas. Bir so‘z ishora beradi: shifrni ochish. Faqat shifrlangan narsanigina ochish mumkin, demak tergovchilar qo‘lida nimadir bo‘lgan. Masalan, hamyon fayli yoki musodara qilingan qurilmadagi kodlar nusxasi, parol bilan yopilgan. Hisoblash quvvati yetarli bo‘lsa, parollarni topish mumkin. Bu bitkoinning o‘zini buzish emas edi: bunday hol dunyodagi barcha hamyonlarni xavf ostiga qo‘yardi, buning biror izini ham hech kim topmagan.
Stolda yotgan boshqa izohlar
Tahlilchilar bir nechta izohni ilgari suradi, birortasi ham tasdiqlanmagan. Birinchisi: kodlarning zaxira nusxasi qayerdandir chiqib qolgan. Ikkinchisi: sud-ekspertiza mutaxassislari musodara qilingan telefonlar, kompyuterlar yoki fleshkalardan maʼlumotlarni tiklagan. Uchinchisi: kalitlarni saqlashda zaiflik bo‘lgan, masalan, takroriy yozuvlar. To‘rtinchisi: ayrim hamyonlarning kalitlari umumiy manbadan olingan, shuning uchun bitta topilma bir nechtasini ochadi. Arkham yana politsiyaga yoqmaydigan taxminni ham aytadi: Kollinz nusxani saqlab qolgan va 2017-yilda yolg‘on gapirgan. Ammo unda tangalarni davlatning o‘zi musodara qilishi g‘alati bo‘lardi.
Bitta tafsilot o‘ylashga arziydi. Hamyonlar bir vaqtda emas, olti-sakkiz haftalik farq bilan ochilmoqda. Agar tergovchilarda o‘n ikkalasiga mos bitta bosh kalit bo‘lganida, hammasini birdaniga olish osonroq bo‘lardi. Bu ritm har bir hamyon alohida mehnat talab qiladigan ishga o‘xshaydi. Bu bizning taxminimiz, fakt emas.
Hujjatda uch marta, ikki marta jimgina
Byuro uchta musodarani tasdiqlagan. Martdan keyin may keldi: Arkham maʼlumotiga ko‘ra , tangalar Wintermute manziliga o‘tgan. Bu kriptovalyutani ulgurji oldi-sotdi qiladigan firma, demak tangalar, ehtimol, sotuvga mo‘ljallangan. 2-iyulda byuro uchinchi to‘plamni eʼlon qildi, jami 1500 bitkoin bo‘ldi. May va iyul oylarida byuro Yevropolga deyarli bir xil so‘zlar bilan minnatdorchilik bildirdi, mayda esa boshqa izoh bermasligini qo‘shimcha qildi.
Keyin yana ikkita o‘tkazma bo‘ldi. Avgust oxirida va 20-oktabrda Kollinz hamyonlaridan 500 tadan bitkoin Coinbase Prime bilan bog‘liq manzilga ketdi, bu birjaning yirik mijozlar uchun xizmati. Uchinchi, rasmiy to‘plam iyulda aynan shu yerga borgan edi. Bu tangalar ham sotuvga tayyorlanayotganga o‘xshaydi: qabul qiluvchi oktabr to‘plamini 42 bo‘lakka bo‘ldi , ulardan qirqtasi aniq 10 bitkoindan. Bu uni kichik ulushlarda sotishni osonlashtiradi. Arkham ikkala o‘tkazma ortida huquqni muhofaza qilish idoralari turgan bo‘lishi ehtimoli eng yuqori deb hisoblaydi, ammo Irlandiya rasmiylari indamayapti.
Pul qayerga ketadi
Irlandiya qonuniga ko‘ra byuro musodara qilingan mulkni yetti yil ushlab turib, keyin Moliya vazirligiga, ya’ni davlat byudjetiga topshirishi mumkin. Tartibni The Irish Examiner 2020-yilda tushuntirgan edi. Bitta taqqos miqyosni ko‘rsatadi. 2023-yil davomida byuro g‘aznaga 8,6 million yevro qaytargan, bu 15 yildagi eng yaxshi natija. Martda ochilgan bitta hamyonning o‘zi bundan uch baravardan ko‘p turardi. 5 milliard dollarlik bitkoin bo‘yicha Britaniya ishidan farqli o‘laroq, u yerda aldangan jamg‘aruvchilar tangalar uchun kurashmoqda, bu yerda esa kurashadigan hech kim yo‘q: pul jinoiy deb topilgan, Kollinz esa u bilan allaqachon xayrlashgan.
«Abadiy yo‘qolgan» aslida nimani anglatadi
2017-yilda Chainalysis 2,8 milliondan 3,8 milliongacha bitkoin yo‘qolgan deb baholagan , bu o‘sha paytda mavjud barcha tangalarning 17–23 foizi. Bunday baholar oddiy belgiga tayanadi: yillar davomida qimirlamagan tangalar. Kollinzning hamyonlari yorqin misol edi. Qariyb o‘n yillik sukunat, yoqish pechi haqidagi hikoya, sud qarori va blokcheyn-explorerdagi «Lost Keys» yorlig‘i.
Haqiqiy yo‘qotish ham bo‘ladi, kalit chindan ham axlatxonada yotganda. 2013-yilda uelslik Jeyms Xauells 7500 bitkoinli qattiq diskni tashlab yuborgan. U o‘n ikki yil davomida Nyuport shahar kengashidan qazishga ruxsat so‘radi, 2025-yil yanvarida esa sud uning daʼvosini «muvaffaqiyatga erishish real imkoniyati yo‘q» deb rad etdi . Kengash axlatxonani yopib, ustini qoplashni rejalashtirgan edi. Xauellsning kalitlari tonnalab axlat ostidagi jismoniy diskda yotibdi. Kollinz ishida varaq o‘rniga tergovchilar qo‘lida nima bo‘lgani esa maʼlum emas.
Bularning birortasi ham har qanday unutilgan hamyonni ochish mumkin degani emas. Yevropolda, ko‘rinishidan, ish uchun nimadir bor edi, parolini yo‘qotgan oddiy odamda esa bunday resurslar yo‘q.
Kollinzning yettita hamyoni hali ham jim. Arkham hisobiga ko‘ra ularda 3500 bitkoin, taxminan 291 million dollar bor. Ammo bitkoin dunyosida «yo‘qolgan» faqat «kalitni hali hech kim topmagan» degan maʼnoni anglatadi.
