// Mundarija
“Ruxsatsiz AI agentning davomiy kirishi Amazon foydalanish shartlarini buzadi, mijozlarimiz bu shartlarga rozilik bergan.” X foydalanuvchisi Nic Cruz Patane 2026-yil 15-oktabrga oʻtar kechasi Grok asosidagi botidan Amazonda nimadir buyurtma qilishni soʻraganda, shu xabarni oldi. U qisqa izoh bilan skrinshotni joyladi : botlari endi u yerda buyurtma bera olmaydi. Shu kuni Ilon Mask Grok bot egalarining shikoyatlariga munosabat bildirdi . Avval u Grokdan boshqa joydan xarid qilishni soʻrashni maslahat berdi, chunki savdo saytlari Amazondan koʻp. Soʻng yozdi: “Ehtimol, Amazonga raqobatchi ochishimiz kerak”.
Olti kundan keyin Walmart Amazonning aksini qildi: botlarni chiqarib yubormadi, ichkariga kiritdi. Xarid qiluvchi bot egasining akkaunti ichida oʻz profili, oʻz buyurtmalar tarixi va, aytaylik, 50 dollarlik xarajat limitini oladi. Bir necha oy oldin Target shartlarini qayta yozib, botning xaridini mijozning xaridi deb hisoblaydigan qildi. American Express esa AI agentlar xatolarini qoplashga vaʼda berdi, lekin shart bilan: “eng yaxshisini” soʻragan boʻlsangiz, bunday soʻrov xato hisoblanish uchun juda noaniq.
Uch chakana savdogar va bitta toʻlov tarmogʻi bir yil oldin nazariy tuyulgan savolga uch xil javob berdi. Dastur xarid qilsa, kim toʻlaydi?
Qoʻlsiz oʻn million xaridor
Doʻkonlarning shoshilishiga sabab bor. 2026-yil 8-sentabrda Meta AQShda shaxsiy AI agent Museni ishga tushirdi . Agent — vazifani oʻzi bosqichma-bosqich bajaradigan dastur: mahsulotni topadi, narxlarni solishtiradi, buyurtma shaklini toʻldiradi. Birinchi kundanoq Muse Stripening Link xizmati orqali million dan ortiq savdogarda toʻlay olardi. Toʻlashdan oldin Muse odamga buyurtma va umumiy summa yozilgan kartani koʻrsatadi va “ha”siz bir tiyin ham koʻchmaydi.
Talab Metaning oʻzini ham hayron qoldirdi. Uchinchi chorak daromadlari boʻyicha qoʻngʻiroqda Mark Sukerberg aytishicha , birinchi haftadayoq kompaniya kredit limitlarini oshirish uchun Stripe bilan ishlashga majbur boʻlgan. Oddiy qilib aytganda, Stripe Meta u orqali oʻtkaza oladigan pul miqdorini cheklagan edi, xaridlar esa hajm hech kim kutganidan oshgani uchun bir necha kunda shu shiftga yetdi. Oktabrga kelib AQSh va Kanadada 10 milliondan ortiq odam Museni sozlagan, eng keng tarqalgan foydalanish xarid qilish. Kompaniya maʼlumotiga koʻra, oʻrtacha xarid 200 dollardan oshadi, garchi bunga sayohat bronlari ham kiradi.
Boshqacha aytganda, Amerikaning eng yirik doʻkonlarida birdan javonlarga qaramaydigan, reklamani aylantirib oʻtmaydigan va bannerni bosmaydigan xaridorlar olomoni paydo boʻldi. Har bir doʻkon ularni kiritish-kiritmaslikni hal qilishi kerak edi.
Amazon eshikni qulflaydi
Amazon birinchi va eng qattiq harakat qildi. 2026-yil 20-sentabr atrofida u Museni blokladi va Muse foydalanuvchilari xuddi shu “ruxsatsiz AI agent” xabarini oldi. Amazonning uchta daʼvosi bor: Meta ogohlantirmagan, agent oʻzini agent sifatida tanishtirmaydi va Amazonning fikricha, mijozlar loginlarini saqlaydi. Meta javob beradiki, Muse parollar va toʻlov usullarini koʻrmaydi, loginlarni xavfsiz omborxonadan koʻrmasdan ishlatadi. Oktabr oʻrtasiga kelib Grok asosidagi botlar egalari xuddi shu xabardan shikoyat qildi, garchi Amazon Grokni bloklaganini tasdiqlamagan.
Huquqiy asos koʻrinishidan nozikroq. 2025-yil noyabrida Amazon Perplexityni Comet xarid boti uchun buzgʻunchilikda ayblab sudga berdi. 2026-yil martida quyi sud Cometga xaridorlar akkauntlariga kirishni taqiqladi, lekin 4-avgustda apellyatsiya sudi bu taqiqni bekor qildi : doʻkonga odam kiradi, bot esa uning brauzeriga oʻxshash narsa, deb hisoblab.
Shunday qilib, Amazon endi asosan oʻz foydalanish shartlariga tayanadi, ularda agentlar boʻlimi bor: bot oʻzini tanishtirishi va bot ekanini yashirmasligi kerak. Bunda kinoya bor. 2025-yil aprelida Amazonning oʻzi Buy for Me ni sinay boshladi: bu AI funksiyasi boshqa brendlarning saytlarida xaridorni Amazon ilovasidan chiqarmasdan mahsulot sotib oladi. Tashqi agentlar Amazondan chiqarib tashlanadi, Amazonning oʻz agenti esa boshqa joylarda xarid qiladi.
Walmart botga tizginli hamyon beradi
21-oktabrda Walmart oʻz yondashuvini bayon qildi . Kompaniya muammo haqida ochiq gapiradi: bugun agent mijoz logini bilan kiradi va uning buyurtmalari odamnikiga shunchalik qoʻshilib ketadiki, ularni ajratib boʻlmaydi. Agar bot ortiqcha sarflasa, tugmani kim bosganini aniqlash ham qiyin.
Yechim Agent Profiles deb ataladi. Har bir agent mijoz akkaunti ichida oʻz buyurtmalar tarixi bilan alohida profil oladi. Odatda mijoz har bir xaridni tasdiqlaydi, lekin buning oʻrniga limit belgilashi mumkin, Walmart misollari 50, 100 va 200 dollar. Limit bitta buyurtmaga yoki haftaga, oyga tegishliligini Walmart hali aytmagan. Agent karta maʼlumotlarini koʻrmaydi va toʻlov usullarini qoʻsha yoki oʻzgartira olmaydi, doʻkon esa limit ichida ham tasdiq soʻrashi mumkin. Profilni istalgan vaqtda oʻchirish mumkin, qoidalarni buzgan agentlar bloklanadi.
Botlar alohida eshikdan, hozircha faqat taklif bilan kiradi, mijoz profillari esa kelgusi oy ichida vaʼda qilingan. Walmart ishga tushirishda qaysi agentlar qoʻllab-quvvatlanishini aytmagan.
Target: bot nima sotib olgan boʻlsa, siz sotib olgansiz
Target bahorda uchinchi yoʻlni tanladi. 2026-yil 22-martda u Google’ning Gemini bilan integratsiyasi uchun shartlarini yangiladi: Geminiga chatda Targetdan nimadir sotib olishni aytish mumkin va bot buyurtmani oʻzi beradi. Siz agentga sizning nomingizdan harakat qilishga ruxsat berganingizdan keyin u “vakolatli” hisoblanadi. Yangi shartlarga koʻra, uning xaridlari natija niyatingizga mos kelmasa ham “siz tomoningizdan vakolat berilgan tranzaksiyalar” deb hisoblanadi. Target, shuningdek, agent har qanday sharoitda aynan siz niyat qilgandek harakat qilishiga kafolat bera olmasligini aytadi. Agent nima qilganini koʻrib chiqish va shubhali narsani tezda xabar qilish mijozning vazifasi.
Target oʻz yordamchisi mijoz tasdigʻisiz hech narsa sotib olmasligini va bunday buyurtmalarga standart qaytarish siyosati qoʻllanishini aytgan. Shunday boʻlsa-da, shartnomaga koʻra botning xatosi odamning muammosi.
// AI xaridor uchun uchta eshik
Amazon
Oʻzini tanishtirmagan yoki ruxsat olmagan tashqi agentlarni bloklaydi. Apellyatsiyada buzgʻunchilik daʼvosini yoʻqotgach, hozircha oʻz foydalanish shartlariga tayanadi. Shu bilan birga uning oʻz Buy for Me agenti boshqa brendlar saytlarida xarid qiladi.
Walmart
Agentlarni oʻz darvozasi orqali kiritadi va har biriga alohida profil beradi: buyurtmalar tarixi, 50 dollar kabi limit, odatda har bir xarid tasdigʻi. Agent kartani koʻrmaydi. Profillar bir oy ichida vaʼda qilingan.
Target
Vakolatli agentlarni kiritadi, lekin botning xaridini mijozning oʻz xaridi deb hisoblaydi, hatto u boshqa narsa istagan boʻlsa ham. Oddiy qaytarish amal qiladi; shartnomaga koʻra masʼuliyat odamda.
“Eng yaxshi” soʻzining pulini kim qaytaradi
Banklar va karta tarmoqlari ham javob izlamoqda. 2026-yil 14-aprelda American Express agentlar qilgan xaridlarni himoya qilishni eʼlon qildi . Shartlar: agent Amexda roʻyxatdan oʻtgan va karta egasining autentifikatsiyalangan xarid niyati buyurtma bilan birga uzatiladi. Bunda kompaniya mijozlarni agent xatosidan kelib chiqqan hisob-kitoblardan himoya qilishga vaʼda beradi.
Qiziq joyi mayda harflarda. Amexning oʻzi dastur sahifasida xarid niyati subyektiv yoki tekshirib boʻlmaydigan boʻlsa, daʼvolar mavjud boʻlmasligi mumkinligini yozadi va ikki misol keltiradi: “eng yaxshi” va “juda chiroyli”. Birinchi qadam, “imkon boʻlsa”, savdogarga qaytarish, shundan keyingina Amexga daʼvo. Toʻliq shartlar va roʻyxatdagi agentlar roʻyxati keyinroq vaʼda qilingan, butun dastur esa hali kelasi zamonda tasvirlanadi. Finextra kolumnisti Maren Solberg noaniq soʻrovlar aynan agentlar xato qiladigan joy ekanini taʼkidladi va buni sarlavhasiga chiqardi : Amex agent xatolari uchun toʻlaydi, agentlar haqiqatan xato qiladigan holatlardan tashqari.
Agar agent notoʻgʻri oʻlchamni tanlasa yoki bittaning oʻrniga oʻnta paket buyurtma qilsa, xato buyurtmaning oʻzida koʻrinib turadi. Lekin odamlar botga kamdan-kam aniq mahsulot kodini beradi. Tasavvur qiling: siz “100 dollargacha yaxshi quloqchin”ni soʻraysiz, bot eng yaxshi sharhli modelni tanlaydi, sizga esa shovqinni bostirish kerak edi. Amex uchun bu agent xatosi emas, chunki “yaxshi”ni tekshirib boʻlmaydi. Himoya aylanib oʻtadigan nizolar aynan shular.
Xaridorlar bu tuzoqni sezayotganga oʻxshaydi. Worldpay toʻlov kompaniyasining 2026-yilgi hisoboti yetti mamlakatda odamlarni soʻroq qildi. AI bilan xarid qilishga umuman ochiqlar orasida 80 foizi agentga toʻlovda qandaydir rol berar edi, ammo 59 foizi baribir har bir xaridni oʻzi tasdiqlashni xohlaydi. Gʻalati kelishuv: butun ishni dastur qiladi, oxirgi bosish esa odamda qoladi. “Eng yaxshi” botning xatosi hisoblanmaguncha, odamlar “ha” tugmasini oʻzida saqlashda haq. Siz uni dasturga topshirgan boʻlarmidingiz, uning didi uchun baribir oʻzingiz javob berishingizni bilib turib?
