// Mundarija
2026-yil 30-oktabrda Google sun’iy yo‘ldoshi Norvegiyaning Svalbard orollari tepasidan o‘tayotganda yer stansiyasiga qisqa she’r kelib tushdi. Muhandislar bortdagi til modelidan kosmosda bo‘lish haqida hayku yozishni so‘ragan edi. Model shunday javob berdi: «Blue marble below / Data streams in silent grace / Starlight feeds my core» (“Pastda zangori shar / Ma’lumotlar sokin oqadi / Yulduz nuri yuragimni to‘yintiradi”). Keyin yana yaltiroq belgisi — emoji qo‘shdi.
Loyiha rahbari Travis Beals buni Google’ning o‘z data-markaz chiplaridan biri orbitada yaratgan birinchi sun’iy intellekt javobi deb e’lon qildi. Sun’iy yo‘ldosh — Project Suncatcher prototipi, ya’ni Google’ning data-markazlarni kosmosga olib chiqish rejasi.
She’rni to‘rtta chipdan faqat bittasi yozdi, sun’iy yo‘ldoshda esa uni bir safar taxminan 20 daqiqa ishlatishga yetadigan quvvatgina bor. Google’ning o‘z hisobiga ko‘ra, bunday yo‘ldoshlar yerdagi data-markazlarni faqat Starship o‘n yil davomida har ikki kunda uchirilgandagina almashtira oladi.
To‘rtta chip va bir kilovatt
Yo‘ldoshni Planet qurgan, uni 1-oktabrda SpaceX’ning Transporter-18 hamyo‘l missiyasi orbitaga olib chiqqan. Ichida to‘rtta TPU — tensor protsessorlar bor: Google o‘z data-markazlarida sun’iy intellektni yurgizish uchun ishlab chiqadigan chiplar. Bortdagi model — Google DeepMind’ning ochiq modeli Gemma 4.
Quvvat byudjeti kamtarona. Quyosh panellari ko‘pi bilan bir kilovatt beradi, bu odatiy elektr choynak iste’mol qiladigan quvvatdan kam. Shu sababli, TechCrunch yozishicha, to‘rtta TPU’dan bir vaqtda faqat bittasi, taxminan 20 daqiqa ishlay oladi.
«Birinchi» so‘ziga ham izoh kerak. Google buni orbitadagi data-markaz darajasidagi TPU’ning birinchi sun’iy intellekt javobi deydi, va bu ibora ehtiyotkorlik bilan tanlangan. Gemma’ning o‘zi kosmosda ilgari ham bo‘lgan. 2025-yil oxirida Starcloud startapi Nvidia H100 grafik chipli yo‘ldosh uchirdi, orbitada Shekspir pyesalarida kichik modelni o‘qitdi va Gemma’ning avvalgi versiyasini ishga tushirdi. Uning Yerga yuborgan birinchi xabari «Greetings, earthlings» (“Salom, yerliklar”) so‘zlari bilan boshlangan. Bu yerda yangilik — Google’ning o‘z chipi, butun tizimni aynan shu chip asosida qurmoqchi.
Serverni nega kosmosga olib chiqish kerak
Sun’iy intellekt har yili ko‘proq elektr energiyasi yeydi, yerda data-markaz qurish esa tobora qiyinlashmoqda. 2026-yil mayida Heatmap News so‘rovi (CNBC keltirgan) amerikaliklarning o‘n nafaridan yettitasi uyi yaqinida data-markaz qurilishiga qarshi ekanini ko‘rsatdi; bir yil oldin bu ko‘rsatkich o‘ntadan to‘rttani tashkil etgan edi. Mahalliy hokimiyatlar moratoriy taklif qilmoqda. Aholi suv va yer uchun kurashmoqda.
Kosmosda qo‘shni yo‘q, quyosh esa deyarli botmaydi. Google 2025-yilgi loyiha tavsifida to‘g‘ri orbitadagi quyosh paneli Yerdagiga qaraganda sakkiz barobargacha ko‘p energiya berishi mumkinligini yozadi. Bu orbita — tong-shom quyosh-sinxron orbita — kun va tun chegarasi bo‘ylab o‘tadi, shuning uchun u yerdagi yo‘ldosh Yer soyasiga kamdan-kam kiradi.
Reja bitta yo‘ldosh emas. Google 650 km balandlikdagi 81 ta kosmik apparatdan iborat to‘dani chizadi. Butun bulut taxminan ikki kilometr kenglikda, qo‘shni yo‘ldoshlar esa bir-biridan 100–200 metr narida uchadi — qo‘shni ko‘chalardagi uylar orasidagi masofaday. Har biri o‘nlab chip olib yuradi, to‘da esa lazerlar bilan bog‘lanib, bitta katta mashinadek hisoblaydi. Hozircha prototip yolg‘iz uchmoqda. Google 2027-yilda lazer bilan bog‘langan ikkita kosmik apparatni uchirmoqchi.
Hech kim sezmaydigan xato
Orbitadagi elektronikaning asosiy dushmani — radiatsiya. Zaryadlangan zarra chipni teshib o‘tib, xotiradagi nolni birga aylantirib qo‘yishi mumkin. Bu zararsizdek tuyuladi, ammo neyron tarmoq ichida u javobni sezdirmasdan buzishi mumkin.
Uchirishdan oldin Google Trillium avlodi TPU’larini Kaliforniya universiteti (Devis)dagi zarra tezlatgichiga olib borib, ularga proton dastasi yo‘naltirdi. Xavfsizlik zaxirasi keng chiqdi. Eng sezgir qism — yuqori o‘tkazuvchanlikli xotira (HBM) — himoyalangan chip orbitada besh yilda yutadigan dozadan deyarli uch baravar ko‘p dozada ishdan chiqa boshladi. Bitta chip besh yillik dozadan 20 baravar ko‘pini oldi (750 rad o‘rniga 15 krad) va baribir butunlay ishdan chiqmadi.
Keyin muhandislar sinov chiplari atrofida orbitadagidan ko‘proq metall bo‘lganini anglab, sinovni qaytadan o‘tkazdi. Mantiqiy xatolar biroz ko‘paydi. So‘rovlarga javob beradigan model uchun Beals bu ko‘rsatkichni juda past deydi: taxminan million amalda bitta xato. Ammo ulkan o‘qitish jarayonida, minglab chiplar oylab ishlaganda, bu allaqachon muammo, deydi u: buzilgan bit nafaqat bitta javobga, balki modelning o‘ziga ham o‘tib qolishi mumkin. «Biz yerda sinov o‘tkazdik, lekin bilasizmi, haqiqiy narsadek mukammal sinov yo‘q», dedi Beals. Yo‘ldosh aynan o‘sha haqiqiy narsa bo‘lish uchun u yerda.
1800 ta uchirish
Kosmik data-markazning qiyin joyi chiplar emas. Yetkazib berish, buni Google o‘zi hisoblab chiqqan. Agar uchirish narxi 2030-yillar o‘rtalariga borib bir kilogramm uchun 200 dollargacha tushsa, uning baholashicha, orbital data-markaz bir kilovattga xuddi shunday data-markazning Yerdagi elektr hisobi qadar turadi.
2026-yil oktabr boshida Google tahlilning ekspertlar tekshiruvidan o‘tgan versiyasini e’lon qildi, u Joule jurnalida chiqadi. Unda bu narx nimani talab qilishi aytilgan. Mualliflar uchirish xarajatlari birinchi Falcon 1’dan beri qanchalik tez tushganidan kelib chiqdi: yiliga taxminan 20 foiz. Raketalar ko‘p uchgani sari arzonlashadi, har qanday ommaviy mahsulot kabi, shuning uchun arzon kilogrammni uchishlar bilan «ishlab topish» kerak. Starship Falcon 9 yo‘lini takrorlashi uchun orbitaga 370 000 tonna yuk ko‘tarishi kerak. Har reysda 200 tonnadan bu o‘n yilda taxminan 1800 ta uchish, ya’ni yiliga taxminan 180 ta.
Bu data-markazlarni olib chiqishi kutilayotgan SpaceX’ning o‘zida ham shubhalar bor. 2026-yil yanvarida Elon Musk orbital data-markazlarni «ikkilanadigan joyi yo‘q» (“no brainer”) deb atadi. Biroq IPO hujjatida SpaceX investorlarni orbital sun’iy intellekt hisoblash rejalari «tijorat jihatdan foydali bo‘lmasligi mumkin»ligi haqida ogohlantirdi. Bunday hujjatlarda ehtiyotkor til odatiy, ammo bog‘liqlik ochiq aytilgan: reja faqat Starship keng ko‘lamda uchsagina ishlaydi. Beals o‘zi ham tezkor narsa va’da qilmaydi va Suncatcher’ni «uzoq muddatli moonshot» deb ataydi.
Svalbard tepasidagi hayku aloqa va chip ishlashini isbotladi. Qolgani yiliga 180 marta uchishi kerak bo‘lgan raketaga bog‘liq. 2023-yil aprelidagi birinchi to‘liq sinov uchishidan beri Starship bir yilda besh martadan ko‘p uchmagan.
