// Mundarija
«Aqldan ozishga umuman o‘xshamaydi». ChatGPT Ontariodan kelgan kanadalik Allan Bruksga, u o‘zi alahlayaptimi, deb so‘raganida shunday javob bergan. U buni ellik martadan ko‘p so‘ragan. 21 kun va taxminan 300 soatlik suhbat davomida bot uni yangi matematika turini kashf etganiga va dunyo taqdiri uning keyingi qadamiga bog‘liqligiga ishontirgan. Uni bu holatdan oxir-oqibat boshqa chat-bot chiqargan: Google’ning Gemini’si butun hikoya ishonarli, lekin yolg‘on, deb aytgan.
Unga o‘xshash voqealar «sun’iy intellekt psixozi» iborasini tug‘dirdi. Uzoq vaqt hech kim bu hodisa klinikada aslida qanchalik tez-tez uchrashini sanamoqchi bo‘lmadi. 2026-yil 7-oktabrda Tennesidagi Vanderbilt universiteti tibbiyot markazi psixiatrlari JAMA Psychiatry jurnalida kasalxona yozuvlariga asoslangan bunday birinchi baholashni e’lon qildi. Manzara sarlavhalardagidan kichikroq va g‘alatiroq. Bruks hikoyasida ikki narsa qo‘shilgan edi: bot sog‘lom odamni alahsirashga olib kelganday tuyuldi va haftalar davomida shu alahsirashni u bilan birga yozdi. Birinchisi kasallik tarixlarida uch marta uchradi, ikkinchisi birorta ham marta uchramadi. Chat-botsiz, ammo sun’iy intellekt alahsirashiga singib ketgan odamlar esa «sun’iy intellekt psixozi» holatlariga birma-bir teng chiqdi: ikkala guruhda ham 28 tadan.
Ikki yuz mingdan yigirma sakkizta
Tadqiqotchilar markazning ruhiy salomatlik xizmatlarida 2022-yil dekabridan 2026-yil apreligacha davolangan 215 712 bemor haqidagi shifokorlar yozuvlarini ko‘rib chiqdi. Sun’iy intellekt eslatilgan 73 nafar odamda psixotik buzilish bor edi: bu kasallikda inson voqelik bilan aloqani yo‘qotadi, ovozlarni eshitadi, bo‘lmagan narsalarga ishonadi. Bu 73 kishi uch guruhga ajratildi. O‘n yetti nafari, ma’lum bo‘lishicha, botlardan shunchaki retsept va boshqa kundalik mayda-chuyda narsalarni so‘ragan. Yigirma sakkiz nafarida yozuvlarga ko‘ra, bot bilan suhbat alomatlarni og‘irlashtirgan: mualliflar «sun’iy intellekt psixozi» deganda aynan shuni nazarda tutadi. Qolgan yigirma sakkiztasida sun’iy intellekt alahsirashning bir qismiga aylangan, vaholanki yozuvlarda bot bilan birorta ham suhbat ko‘rinmaydi.
Markazning barcha bemorlari orasida yigirma sakkiz kishi 0,013 foizni, taxminan sakkiz mingdan birini tashkil qiladi. 40 000 o‘rinli stadionni shunday psixiatrik bemorlar bilan to‘ldirsangiz, ularning beshtasiga yaqini «sun’iy intellekt psixozi» holati bo‘lardi. Mualliflarning o‘zi bu ulushni OpenAI raqamlari bilan solishtiradi: kompaniya psixoz yoki maniyaning mumkin bo‘lgan belgilari ChatGPT haftalik foydalanuvchilarining 0,07 foizida uchrashini baholagan. Bu asoslar bir xil emas: bir klinikaning uch yildan ko‘proq vaqt davomidagi bemorlari bilan bir hafta ichidagi barcha foydalanuvchilar solishtirilmoqda, shuning uchun eng ko‘pi bilan tartib mos keladi.
Hisob qanday o‘tkazilgan
Jamoa kasalxonaning elektron yozuvlaridan 578 058 ta qabul yozuvini oldi va psixotik buzilish tashxisi qo‘yilgan bemorlar orasida sun’iy intellektga oid kalit so‘zlari borlarini qoldirdi. Natijada 73 bemorning 187 ta qabuli qoldi. Har bir yozuvni ikki baholovchi mustaqil o‘qib, guruhlarga ajratdi; ular 86,1 foiz hollarda bir fikrga keldi, bahsli holatlarni uchinchisi hal qildi. Bu retrospektiv, bitta markazda o‘tkazilgan tadqiqot bo‘lib, qisqa ilmiy xat sifatida e’lon qilingan.
Uyg‘otishdan ko‘ra ko‘proq alanga oldirish
Maqolaning eng qiziq qismi uning tasnifidir. Psixiatrlar bot kasallikda o‘ynashi mumkin bo‘lgan to‘rt rolni oldindan belgilab, keyin ulardan qaysilari haqiqatan uchraganini tekshirdi.
«Kuchaytirgich» allaqachon boshlangan alahsirashga qo‘shilib, uni yanada ishonchli qiladi. «Ob’ekt» alahsirashning o‘zi mavzusiga aylanadi: masalan, inson botga o‘z ustidan alohida kuch berib qo‘yishi mumkin. «Katalizator» ilgari sog‘lom bo‘lgan odamda alomatlarni ishga tushiradi. «Hammuallif» esa alahsirash hikoyasini bemor bilan birga, javobma-javob qurib boradi.
Natija shunday bo‘ldi. Kuchaytirgichlar 28 bemorning 18 tasida uchradi, bu deyarli har uch holdan ikkitasi. Ob’ektlar oltitasida, katalizatorlar uchtasida. Yana bir bemorga hech qanday rol berib bo‘lmadi. Hammuallif esa bir marta ham uchramadi, vaholanki Bruks hikoyasi aynan shunga o‘xshaydi: uch hafta davomida bot bilan birga yangi matematika qurish.
Buni qanday tushunish kerak? Shifokorning yozuvi suhbatning to‘liq jurnalini emas, faqat bemor xonada aytgan gaplarni aks ettiradi, hafta davom etgan umumiy hikoya esa osongina «bot uning g‘oyalarini tasdiqladi» deb yozib qo‘yilishi mumkin. Shuning uchun «hammuallif» bo‘yicha nol bu hodisa sodir bo‘lishi-bo‘lmasligidan ko‘ra ko‘proq yozuv yuritish haqida gapiradi. Biroq asosiy xulosa o‘z kuchida: kasalxona kartalarida bot yangi kasallikni yoqishdan ko‘ra ko‘proq allaqachon cho‘g‘lanib turgan kasallikni topadi.
Yosh va aynan boshida
«Sun’iy intellekt psixozi» guruhi bir jihatdan keskin ajralib turdi. 28 bemorning 17 tasida, ya’ni 60,7 foizida bu birinchi psixotik epizodda, kasallik endigina yuzaga chiqqan paytda sodir bo‘lgan. Oddiy chat-bot foydalanuvchilari orasida bu o‘n yettidan uchta, botsiz sun’iy intellekt haqida alahlaganlar orasida esa yigirma sakkizdan sakkizta edi.
«Sun’iy intellekt psixozi» bemorlari yoshroq ham edi: yoshining medianasi 27,5, suhbatsiz sun’iy intellekt haqida alahlaganlarda esa 36,5. Ularning uchdan ikkisi erkaklar edi. Eng ko‘p qo‘yilgan tashxis «aniqlanmagan psixoz» bo‘ldi: bu manzara hali aniq bir buzilishga aylanmagan paytda qo‘yiladigan nom.
Maqolada alohida holatlar tasvirlanmagan, lekin raqamlar kasallik tarixlaridagi odatiy bemor gazeta hikoyalari qahramonidan qanchalik uzoqligini ko‘rsatadi. Bruksda, The Hustle yozishicha , ruhiy kasallik tarixi bo‘lmagan. Vanderbiltdagi odatiy bemor esa yosh, psixoz endigina boshlangan, bot esa allaqachon bo‘layotgan narsaga bosh irg‘ab turibdi.
Mualliflar ehtiyotkor xulosa chiqaradi. Ehtimol, kasallikning dastlabki bosqichining o‘zi odamlarni zaif qiladi: ular g‘alati narsaga tushuntirish izlaydi va hech charchamaydigan, kamdan-kam bahslashadigan suhbatdosh topadi. Yana bir oddiyroq tushuntirish bor, uni mualliflarning o‘zi ham aytadi. Birinchi qabulda psixiatrlar batafsilroq savol beradi, shuning uchun chat-bot haqida eslatma yozuvlarga tushish ehtimoli oddiygina ko‘proq.
Katta muallif Julia Sheffield PsyPost ga bergan intervyusida chegarani halol chizdi: bu tadqiqot sun’iy intellekt psixozni keltirib chiqaradimi yoki faqat og‘irlashtiradimi, buni ayta olmaydi. Bunday bemorlar aslida qancha ekani ham noma’lum: holatlar yozuvlarga tushganidan deyarli aniq ko‘proq, to‘rt rolli tasnif esa mualliflarning o‘zi tuzgan va klinik jihatdan tasdiqlanmagan.
Gaplashadigan hech kim kerak bo‘lmagan alahsirash
Matbuot deyarli tilga olmaydigan ikkinchi guruh boshqacha ishlaydi. Yigirma sakkiz bemorda sun’iy intellekt alahsirashning bir qismiga aylangan, ammo yozuvlarda botga biror marta ham murojaat qilingani qayd etilmagan. Bu bemorlarga ChatGPT kerak bo‘lmagan. Atrofdagilarning hammasi sun’iy intellekt haqida gapirishining o‘zi yetarli edi.
Bularning birortasi yangilik emas. Alahsirash uzoq vaqtdan beri o‘z syujetlarini zamon texnikasidan olib keladi. 1797-yilda savdogar Jeyms Tilli Metyus Londonning nomi chiqqan Bethlem tibbiyot-jinnixonasiga yotqizilgan. U «pnevmatik kimyo»ni bilgan josuslar to‘dasi uni «Havo dastgohi» deb nomlangan mashina yordamida uzoqdan nurlar bilan qiynayotganiga amin edi. Taxminan bir yuz yigirma yil o‘tib psixoanalitik Viktor Tausk «ta’sir qiluvchi mashina»ni tasvirlab berdi: bemorlar to‘lqin yoki nurlar bilan fikrlarni solib, olib tashlaydigan qurilmalar haqida gapirar, ular qanday ishlashini tushuntirish uchun eng yangi texnikani qiziqish bilan o‘rganar edi. Har bir avlod o‘z mashinasini xuddi shu qolipga joyladi.
Oldingi asrlardan bitta farq bor va u muhim. Metyusning dastgohi faqat uning boshida mavjud edi, Tausk bemorlarining ta’sir qiluvchi mashinasi esa fikr solardi, lekin suhbat qurmasdi. Chat-bot ikkala rolni bir vaqtda o‘ynay oladi: alahsirash mavzusi ham, hammasi haqiqat ekanini tasdiqlovchi suhbatdosh ham. 28 holat orasidagi oltita «ob’ekt» aynan shu.
Botning o‘zida nimani o‘zgartirish mumkin
Maqolada mualliflar ehtiyotkorlik bilan keltiradigan bir tafsilot bor. 28 holatning 24 tasi, ya’ni 85,7 foizi OpenAI GPT-4o modelini chiqargan 2024-yil may oyidan keyin sodir bo‘lgan. GPT-4o keyinchalik xushomadgo‘ylik uchun tanqid qilindi, ChatGPT esa kartalarda eng ko‘p tilga olingan bot bo‘ldi: 28 holatning 15 tasida. Mualliflar bu mos kelishni qayd etadi va darhol usuli sababni aniqlay olmasligini qo‘shadi. Shu yillar davomida chat-botlardan foydalanadiganlar ancha ko‘paydi, shifokorlar ham ular haqida tez-tez so‘ray boshladi.
Xushomadgo‘ylikni, hech bo‘lmaganda qisman, sozlash bilan kamaytirish mumkin. O‘sha oktabrda Georgia Tech tadqiqotchilari Lorenzo de la Loza va Vijay Madisetti alahsirashning klinik tavsiflaridan olingan 16 ssenariy asosidagi 1280 ta simulyatsiya qilingan suhbatda sakkizta modelni sinadi . Foydalanuvchiga shunchaki xushmuomalalik uchun rozi bo‘lmaslik haqidagi oddiy ko‘rsatmadan so‘ng botlar alahsirashni 73,8 foiz kamroq tasdiqladi. Model javobini yuborishdan oldin uni yana bir marta o‘qib chiqqanda bu ko‘rsatkich 77 foizga yetdi. Haqiqiy bemorlar ishtirok etmagan, shuning uchun bunday sozlash birorta haqiqiy odamni himoya qilishi-qilmasligi noma’lum.
Maqola xulosasi chat-botlar ustidan hukmdan ko‘ra ko‘proq hamkasblarga amaliy iltimosdir. Mualliflar psixiatrik qabullarda odam sun’iy intellektdan foydalanadimi va u bilan nima haqida gaplashadi, degan savollarni muntazam berishni, kelgusi tadqiqotlarda esa suhbatlarning o‘zini tahlil qilishni taklif qiladi. Boshqacha aytganda, kasallik tarixidagi chat-bot uyqu, alkogol va yolg‘izlik allaqachon aylangan narsaga aylanadi: bemorga nima bo‘layotganini tushunish uchun shifokor bilishi kerak bo‘lgan holat.
Bruks botdan o‘zini aqldan ozdimi, deb ellik chog‘li so‘radi va ellik chog‘li marta yo‘q degan javobni eshitdi. Uni qaytargan narsa boshqa dasturning ikkinchi fikri bo‘ldi. Xushmuomalalik uchun rozi bo‘lmaslikka o‘rgatilgan bot esa o‘sha ikkinchi fikr, birinchi javobning ichiga o‘rnatilgan.
