// Mundarija
Masalalar beshinchi sinf darajasida edi: oddiy kasrlarni qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish va boʻlish. Ishtirokchilar ularni uyda turib Prolific orqali yechishdi. Bu odamlar tadqiqotlarda qatnashib choʻntak puli topadigan platforma, butun ish uchun ularga 2,60 dollar toʻlangan. Ularning yarmiga ekranning oʻng tomonida sunʼiy intellekt yordamchisi bilan chat oynasi berildi. Qolgan yarmiga hech narsa berilmadi. Oʻn ikkinchi masaladan keyin chat yoʻqoldi va ikkala guruh yana uchta masalaga yolgʻiz oʻzi duch keldi.
Shu uch masalada yordamchisi boʻlgan guruh 57 foizini yechdi, yordamchisiz guruh esa 73 foizini. Yordamchisidan ajralgan odamlar masalani deyarli ikki barobar tez-tez tashlab ketdi: 20 foizga qarshi 11 foiz. Ta’sir paydo boʻlishi uchun sunʼiy intellekt bilan taxminan oʻn daqiqa ishlash yetarli boʻldi. Keyingi tajribada qiziq tafsilot chiqdi: chatdan tayyor javob soʻraganlar eng yomon natija koʻrsatdi. Maslahat soʻraganlarda sezilarli yoʻqotish topilmadi.
Tajribani Karnegi-Mellon universitetidan Greys Lyu, algoritmlar va sunʼiy intellekt haqidagi kitoblari bilan tanilgan, Berklidagi Kaliforniya universitetining Inson bilan hamnafas sunʼiy intellekt markazi (CHAI) xodimi Brayan Kristian hamda Oksford, MIT va UCLAdan yana uch olim oʻtkazdi. Preprint aprel oyida chiqdi, yangilangan varianti 2026-yil oktabrida San-Fransiskodagi COLM, ya’ni Til modellari konferensiyasida taqdim etildi, 9-oktabrda esa uni Berkeley News yoritdi .
Yordamchi bilan oʻn ikki masala, yordamchisiz uchta
Psixologlar qatʼiyatni ancha oddiy usulda oʻlchaydi: odam qiyin masala ustida taslim boʻlguncha qancha vaqt ishlaydi. Bu yerda u oʻtkazib yuborishlar orqali sanaldi. Istalgan masalani oʻtkazib yuborish mumkin edi, har bir oʻtkazib yuborish esa odam u bilan kurashmaslikka qaror qilgani demak. Xato qilgandan keyin ikkala guruh ham toʻgʻri yechimni koʻrdi, ya’ni hamma oʻrgandi. Faqat bir guruh yolgʻiz oʻrgandi, ikkinchisining esa istalgan lahzada hamma ishni uning oʻrniga qilib bera oladigan hamrohi bor edi.
Uch tajriba davomida jami AQShdan 1222 kishi qatnashdi va har biri oldingisining kamchiligini yopdi. Balki odamlar shunchaki chat yoʻqolgani uchun adashgandir: bir lahza oldin oyna bor edi, endi yoʻq. Ikkinchi tajribada sunʼiy intellektsiz guruhga ham yon panel berildi, unda ishtirokchilar allaqachon koʻrgan masalalarning yechimlari koʻrsatilardi. Farq kichraydi, ammo saqlanib qoldi, oʻtkazib yuborishlardagi farq esa bu safar statistik jihatdan ahamiyatli emas edi, mualliflar buni ochiq aytadi.
Uchinchi tajriba bu faqat arifmetikaga xos narsa emasligini tekshirdi. Ishtirokchilar amerikacha SAT uslubidagi oʻqib tushunish savollariga javob berdi. Qonuniyat saqlanib qoldi: sunʼiy intellektdan foydalangan odamlar savollarni sezilarli darajada koʻproq oʻtkazib yubordi: 1 foizga qarshi 8 foiz.
// Sunʼiy intellektsiz yechilgan masalalar ulushi: yordamchisini yoʻqotgan guruh va nazorat guruhi
Javob soʻrash yoki maslahat soʻrash
Ikkinchi tajribada ishtirokchilardan chatdan qanday foydalangani soʻraldi va natijalar ularning javoblariga qarab solishtirildi. Chat oʻchirilgach, tayyor javob soʻraganlar masalalarning 65 foizini yechdi, nazorat guruhida esa 77 foizini.
// Chatdan foydalanishning ikki usuli
Javobni ber
Ikkinchi tajribada sunʼiy intellektli ishtirokchilarning 61 foizi shunday ishladi. Qiyin qismni mashina qildi, odam natijani koʻchirdi. Chat yoʻqolganda bu odamlar eng kam masala yechdi: 65 foiz.
Qayerdan boshlashni koʻrsat
Sunʼiy intellektli ishtirokchilarning 27 foizi shunday ishladi. Qiyin qismni odam oʻzi bosib oʻtdi, chat faqat yoʻl koʻrsatdi. Chat oʻchirilgach, bu kichik guruhda sezilarli yoʻqotishlar topilmadi.
Mualliflar bu yerda muhim eslatma qoʻshadi. Odamlar chatdan qanday foydalanishni oʻzlari tanladi, bu tasodifiy belgilanmagan. Ehtimol, tayyor javob soʻraydiganlar sunʼiy intellektsiz ham tezroq taslim boʻladiganlardir. Shuning uchun uslublar boʻyicha taqsimot bogʻliqlikni koʻrsatadi, isbotlangan sababni emas. Asosiy natija esa baribir sababiy: tasodifiy tarzda sunʼiy intellekt guruhiga tushgan odamlar uni olib qoʻyilgach yomonroq ishladi.
Gap kasrlar haqida emas
“Bu ajablanarli topilma, ammo ma’lum ma’noda koʻpimiz ichimizda sezib yurgan gapga dalil beradi”, dedi Kristian Berkeley Newsga. “Buni men ham sezaman”. Uning fikricha, gap kasrlar va SAT masalalari haqida emas: xuddi shu qonuniyat boshlangʻich sinf oʻquvchisidan tortib dunyodagi yetakchi mutaxassislargacha hammaga tegishli.
Mualliflar mexanizmni shunday tasvirlaydi: sunʼiy intellekt bilan ishlash odamni darhol javob kutishga oʻrgatadi va qiyin joyni oʻzi bosib oʻtish mashqini olib qoʻyadi. Oddiyroq aytganda, bu liftga oʻxshaydi. U ishlab turganda zinapoyaga hech kim muhtoj emas. Buzilganda esa beshinchi qavat bir hafta oldingidan negadir baland tuyuladi.
Shunga oʻxshash narsalar boshqa tajribalarda ham chiqqan. 2025-yilda PNAS jurnali turk maktabida oʻtkazilgan tadqiqotni nashr etdi : unda taxminan ming nafar litsey oʻquvchisi GPT-4ning ikki versiyasi bilan matematika ustida ishlagan. Ikkalasi ham mashq paytida yordam berdi. Ammo sunʼiy intellekt endi mavjud boʻlmagan imtihonda oddiy chatbotdan foydalanganlar usiz oʻqigan sinfdoshlariga qaraganda 17 foiz past ball oldi. Javob oʻrniga maslahat beradigan repetitor versiyasi bilan ishlaganlar uchun bu zarar deyarli yoʻqoldi.
2026-yil yanvarida Anthropic xuddi shu gʻoyani dasturchilarda sinab koʻrdi . Asosan kichik darajadagi 52 ishlab chiquvchi notanish Python kutubxonasini oʻrgandi. Sunʼiy intellekt yordamchisi bilan oʻrganganlar keyinchalik usiz topshirilgan testda 50 foiz oldi, qolganlar esa 67 foiz. Farq nosozliklarni topish savollarida eng katta edi. Yana shu holat takrorlandi: yaxshiroq natija koʻrsatganlar butun ishni mashinaga topshirmasdan, kodni tushunish uchun unga savol berganlar boʻldi.
Oʻn daqiqa nimani isbotlamaydi
“Sunʼiy intellekt bizni ahmoq qiladi” kabi sarlavhalar bu tajribaning xulosasi emas. U bitta narsani oʻlchadi: yordam yoʻqolgandan keyingi dastlabki daqiqalarda nima boʻladi. Ta’sir bir kun, bir oy yoki bir yil chatbot bilan yashagandan keyin ham saqlanadimi, tadqiqot buni tekshirmadi, mualliflar buni cheklov sifatida tilga oladi.
Ishtirokchilar uchun tavakkal ham kichik edi. 2,60 dollar va oʻn uch daqiqa vaqt uchun har bir kasr uchun kurashadigan odam kam, imtihonda yoki ishda esa ragʻbat butunlay boshqacha. Ta’sir sezilarli, ammo katta emas: ikkinchi tajribada yechilgan masalalar farqi olti foiz punktgacha qisqardi. Eng quvonarli topilma, ya’ni maslahat haqidagisi esa kichik guruhga tayanadi. Bu ikkinchi tajribadagi sunʼiy intellekt guruhining 27 foizi, taxminan 80 kishi, natijaning tasdiqlanishi hali kerak.
Shunga qaramay, manzara uch mustaqil tadqiqotda, juda har xil odamlarda takrorlanadi: Turkiyadagi maktab oʻquvchilari, dasturchilar, AQShdagi tasodifiy kattalar. Hamma joyda ishning qiyin qismini butunlay mashinaga topshirganlar eng yomon natija koʻrsatdi.
Koʻchirishga qoʻymaydigan repetitor
Kristian taklif qilgan yechim kamtarona eshitiladi. Odatiy holda sunʼiy intellekt javoblari repetitorga koʻproq oʻxshashi mumkin: tayyor natijani uzatish oʻrniga gʻoya sari yetaklaydi. U maqsadni har qanday sozlamadan kengroq qoʻyadi: “Biz inson qobiliyatlari iloji boricha siqib chiqarilmay, kuchaytiriladigan kelajak sari ishlashimiz kerak”.
Bunday rejimlar allaqachon bor. 2025-yil 29-iyulda OpenAI ChatGPTda oʻqish rejimini ishga tushirdi : u yetaklovchi savollar beradi va sizni yechimga bosqichma-bosqich olib boradi. Claude da ham shunga oʻxshash oʻrganish rejimi bor. Ammo uni qoʻlda yoqish kerak, ChatGPTda esa suhbat oʻrtasida oʻchirib qoʻyish mumkin. Oddiy rejim hamon darrov va toʻliq javob beradi.
Demak, “javobni ber” va “maslahat ber” oʻrtasidagi tanlov odamning zimmasida va u eng nomaqbul daqiqada, masala shoshilinch boʻlganda keladi. Bu hikoyada maslahat lift emas, panjara kabi ishlaydi: siz baribir oʻz oyoqlaringiz bilan chiqasiz, shuning uchun yordam yoʻqolganda zinapoya tikroq tuyulmaydi.
