// İçindekiler

27 Eylül 2026’da, Oregon kıyılarının 480 kilometre açığında, bir denizaltı yanardağının yamacında bir türbin dönmeye başladı. Üç tonluk makine yaklaşık bir buçuk kilometre derinlikteydi; operatörler ise Seattle’dan, fiber optik kablo üzerinden canlı akan sıcaklık ve debi verilerini izliyordu. Türbin yaklaşık 29 saniye çalıştı. Bunun 8,7 saniyesinde harcadığından fazla elektrik üretti. Bu fazlalık, bir akıllı telefonun aşağı yukarı üçte birini şarj etmeye yeter. Fazla akım santralin yedek bataryasına aktı; sonra bataryanın aşırı akım koruması devreye girdi ve çalışmayı yarıda kesti. On dakika sonra, ekip türbini yeniden çalıştırmaya uğraşırken, pompalardan birine giden kablo arızalandı.

Seattle merkezli girişim Endurance Energy, 19 Ekim’de sonucu duyurdu ve bunu deniz tabanı jeotermal enerjisinin uçtan uca ilk kanıtı olarak sundu: kuyuyu aç, santrali tabana yerleştir, net enerji fazlası elde et. Şirketi Ocak 2025’te eski SpaceX mühendisi Andrew Redd kurdu ve bu dalış, şirketin derin denizdeki şimdiden beşinci seferiydi. Redd kendi dokuz saniyesini, Robert Goddard’ın sıvı yakıtlı roketinin ilk uçuşuna benzetti. O uçuş iki buçuk saniye sürmüştü.

Kimse yanardağın bir şehri aydınlatabileceğini iddia etmiyor. Hedef, bugün ithal mazot yakan adalara Dünya’nın ısısından kesintisiz elektrik sağlamak. Sırada ilk müşteri olarak Tonga var; ona 2027’de elektrik sözü verildi. Peki dokuz saniyeyi yıllara çevirmek için ne gerekiyor?

Kaynamayan kaynar su

Enerji nereden geliyor?

Deniz suyu okyanus tabanındaki çatlaklardan içeri sızar, magmadan ısı alır ve hidrotermal baca denen sıcak kaynaklardan geri fışkırır. NOAA’ya göre bacalardan çıkan su kaynamadan 370 °C’yi (700 °F) aşabilir, çünkü üstteki okyanusun ağırlığı onu sıvı halde tutar. Türbini besleyen bacanın suyu yaklaşık 281 °C’deydi (538 °F).

Sıcak su nasıl elektriğe dönüşüyor?

Karadaki pek çok jeotermal santralde olduğu gibi. Sıcak su, ısısını düşük sıcaklıkta kaynayan bir akışkana aktarır; bu biraz buzdolabınızdaki soğutucu gaza benzer. Akışkanın buharı bir türbini döndürür, türbin de bir jeneratörü çalıştırır. Mühendisler buna organik Rankine çevrimi diyor ve bunda egzotik hiçbir şey yok. Egzotik olan tek şey adres.

Yer tesadüfen seçilmedi. Axial Seamount, dünyada ölçüm cihazlarıyla en iyi donatılmış denizaltı yanardağı sayılabilir. 2014’ten beri fiber optik kablolar yanardağdaki yaklaşık 150 cihazın verisini gerçek zamanlı olarak kıyıya taşıyor. Seattle’daki mühendisler türbini de aynı ağ üzerinden izledi: Washington Üniversitesi’nin Regional Cabled Array ağı. Bu laboratuvarın can sıkıcı bir ayrıntısı var: volkanologlar onun yakında yeniden patlamasını bekliyor.

Regional Cabled Array kamerası, Axial Seamount’un tepesindeki Mushroom hidrotermal bacasını aydınlatıyor; yaklaşık 1.500 metre derinlik, 2015
Regional Cabled Array kamerası, Axial Seamount’un tepesindeki Mushroom hidrotermal bacasını aydınlatıyor; yaklaşık 1.500 metre derinlik, 2015Fotoğraf: Ocean Observatories Initiative / Wikimedia Commons · Public domain

Akmayan kuyu

Plan, sonuçtan daha derli topluydu. Ekip sondaj ekipmanını yaklaşık 1.500 metre derine indirdi ve aralarında 60 santimetreden az mesafe olan iki delik açtı. İkisi de sıcak akışkana ulaştı. Ekip ikincisine muhafaza borusu geçirip çimentoladı; ortaya 260 °C’de (500 °F) su veren 16 metrelik (52 fit) bir kuyu çıktı.

Ama yeterince değil. Santralin güçlü bir akışa ihtiyacı vardı ve dar kuyu bunu sağlayamadı. Redd’in Gizmodo’ya anlattığına göre, ekip bunun üzerine şirketin Adélie adını verdiği santrali gemiye çekti, bakımdan geçirdi ve 16 saat içinde yakındaki doğal bir bacanın üzerine kurdu. Türbin dakikada 26.000 devire orada çıktı. Yani fazla enerji, ekibin bu iş için açtığı kuyudan değil, doğanın kendi açtığı bir delikten geldi. Sondaj şimdilik sıcak suya ulaşılabildiğini kanıtlıyor. Bir kuyunun santralin ihtiyaç duyduğu debiyi verebileceğini ise henüz kanıtlamıyor.

// Rakamlarla dokuz saniye

8,7 snsantralin harcadığından fazla elektrik ürettiği süre
2 kWbu saniyelerdeki medyan net güç
16,5 kWen yüksek net güç
≈5 Whnet fazla: bir akıllı telefon bataryasının yaklaşık üçte biri
29 sntürbinin toplam çalışma süresi

Telefon şarjının üçte biri

“Telefon şarjının üçte biri” hesabı nereden çıkıyor? Kabaca medyan gücü süreyle çarpın: iki kilovat çarpı 8,7 saniye, yaklaşık beş vatsaat eder; tipik bir akıllı telefon bataryası ise 15 ila 19 vatsaat alır. Canary Media’ya göre türbin yarım dakikalık çalışması boyunca toplamda yaklaşık 60 vatsaat üretti. Bunun yalnızca küçük bir kısmı net fazlaydı: çalışmanın geri kalanında santralin kendi pompaları ve elektroniği, ürettiğinden fazlasını tüketti. Üstelik bu rakamların hiçbiri gemiyi açık denize götürmek ve deniz tabanını delmek için harcanan enerjiyi hesaba katmıyor.

Yine de gülmek için erken. Mart 1926’da Goddard’ın roketi 12 metreyi ancak biraz aşabildi; 43 yıl sonra insanlar Ay’da yürüdü. Bu alandaki bir önceki sonuç daha da mütevazıydı. 2016’da Çinli bir ekip, sıcak baca suyuyla soğuk deniz suyu arasındaki sıcaklık farkından 2,6 ila 3,9 vat çeken bir düzeneği Applied Energy dergisinde tanıttı. Bu, bir gece lambası kadar.

Redd, Canary Media’ya “Adélie bunu hayata geçirdi, artık mümkün olduğunu biliyoruz” dedi. Ona göre arızaların hiçbiri “kaynakta ya da fizikte bir soruna işaret etmiyor.”

Dokuz saniyelik net enerji fazlası: bir akıllı telefon şarjının yaklaşık üçte biri
Dokuz saniyelik net enerji fazlası: bir akıllı telefon şarjının yaklaşık üçte biri

Asit, tuz ve bir buçuk kilometre derinlikte tamir

Şirket dışındaki mühendisler de fiziğin sağlam olduğunu kabul ediyor. Kâr amacı gütmeyen Project Innerspace’in araştırmadan sorumlu başkan yardımcısı Dani Merino-Garcia, böyle bir santralin 10 saniyeden uzun çalışıp çalışamayacağı sorulduğunda Gizmodo’ya “Bence cevap evet” dedi. Ardından asıl pürüzü söyledi. Baca çok sıcak, akışkanı da çok asidik; bu ikili metali aşındırır, yüzeyinde de mineral kabuklar bırakır. En çok ısı değiştirici zarar görüyor, oysa ısının tamamı oradan geçmek zorunda.

Stanford’un jeotermal programını yöneten Roland Horne da sistemin uygulanabilir olduğunu düşünüyor, ama su altına taşımanın pahalıya patlayacağı konusunda uyarıyor. Nedenini görmek zor değil. Karada bozulan pompayı eline anahtarı alan bir tamirci değiştirir. Burada ise gemi gönderiyorsunuz, üç tonluk makineyi vinçle yüzeye çekiyor, sonra yeniden bir buçuk kilometreye yakın derinliğe indiriyorsunuz. Endurance bu işi 16 saatten kısa sürede bitirebildiğini gösterdi, ama makineyi her yukarı çekiş yine denizde bir gemi demek.

Bir emsal de var, Gizmodo’nun hatırlattığı gibi. İzlanda’da devlet destekli bir proje Orta Atlantik Sırtı yakınında jeotermal kuyu açmış ve aşındırıcı deniz suyu mühendislerinin başını epey ağrıtmıştı. Redd, Endurance’ın donanımını sıfırdan, derin denizin basıncına ve korozyona göre tasarlayıp bolca titanyumla ürettiğini söylüyor.

Bacalardan çıkan sıcak, asidik su metali aşındırıp üzerini mineral kabukla kaplıyor
Bacalardan çıkan sıcak, asidik su metali aşındırıp üzerini mineral kabukla kaplıyor

Sondaj yanardağı uyandırabilir mi?

Endurance’ın kuyusu yaklaşık 5 santimetre genişliğinde. Petrol, gaz ve karadaki jeotermal kuyuların muhafaza boruları genellikle 50 ila 90 santimetre çapındadır. Ekip, baca kulelerinden ve çevrelerindeki canlılardan uzakta sondaj yaptı, sondaj çamuru yerine de süzülmüş deniz suyu kullandı. Şirket dışından bilim insanlarının işlettiği on bir cihaz ne olağandışı bir sismik hareket ne de deniz tabanındaki yaşamda bir değişiklik kaydetti. Çalışma boyunca kaydedilen en yüksek ses, geminin motorundan geliyordu. 40’tan fazla su ve kaya örneği hâlâ bağımsız laboratuvarlarda. Büyük bir santralin uzun vadede neye yol açacağını ise henüz kimse söyleyemiyor.

Zaten yanardağın uyandırılmaya pek ihtiyacı yok. Axial Seamount en son 2015’te patladı. Oregon Eyalet Üniversitesi’nden volkanolog Bill Chadwick bir sonraki patlamayı 2025’te bekliyordu, sonra tahminini 2026’ya kaydırdı. Ekibi 2 Kasım 2026 tarihli güncellemesinde yanardağın tabanının son üç ayda hızlanarak yükseldiğini yazdı: yılda yaklaşık 9,4 santimetre (3,7 inç). Bu arada kalderanın, yani yanardağın tepesindeki çökmüş kraterin ortasındaki basınç sensörü 28 Ekim’de sustu. Baş şüpheli: bir konektöre giren deniz suyu. Endurance’ın mücadele ettiği düşmanın ta kendisi.

Axial Seamount’taki Escargot bacasında mineral bir bacayla kaplanmış kablolu sensör; 2015 patlamasından beri buradaki su 300 °C’yi aşacak kadar ısındı
Axial Seamount’taki Escargot bacasında mineral bir bacayla kaplanmış kablolu sensör; 2015 patlamasından beri buradaki su 300 °C’yi aşacak kadar ısındıFotoğraf: Ocean Observatories Initiative / Wikimedia Commons · Public domain

Tonga, mazot ve bir güneş paneli

Sıradaki santral Gentoo bu kış suya indirilecek. Adélie gibi onun da adı bir penguenden geliyor, ama hedefleri ciddi: Redd yeniden tasarlanmış kablolar, daha dayanıklı elektronik ve 100 kilovata kadar güç vaat ediyor. Şimdiki sondaj makinesi deniz tabanında yaklaşık 80 metre (260 fit) derine inebiliyor. Redd’in söylediğine göre 2027’de devreye girecek yenisi yaklaşık 500 metreye (1.600 fit) ulaşacak; bu da daha derin kuyular ve daha fazla debi demek.

Pasifik’teki ada krallığı Tonga, elektrik şebekesini büyük ölçüde ithal mazotla çalıştırıyor. Endurance orada 2 megavatlık ticari bir santral kurmak istiyor. Şirketin bunu denemek için parası var: Founders Fund liderliğindeki 54 milyon dolarlık yatırım turu dahil, şimdiye kadar 63 milyon dolar topladı. Redd’in tezi şu: açık denizde ısının en güçlü olduğu yerlerin çoğu, aynı zamanda büyük ölçüde ithal yakıta bağımlı.

Jeolog ve Center for Climate and Energy Solutions’ın kıdemli araştırmacısı Emily Pope, Endurance’ın yaklaşımı için “akıllarda soru işareti bırakıyor” dedi. Ona göre açık deniz jeotermali bilimsel açıdan ilgi çekici, ama para kazandırması zor: sert, tuzlu ortam ve müşterilere uzanan uzun kablolar pahalıya mal oluyor. Pope’a göre ada ülkelerinin ucuz güneş panellerine ve bataryalara geçmesi daha kolay.

Tonga’da sonunda ikisi de olabilir. Ama güneş paneli gemiyle gelip bir günde çatıya kurulabiliyorsa, titanyum türbinin ondan kârlı çıkması için kızgın, asidik suda kaç yıl dayanması gerekir?