NASA'nın Swift teleskobunu kurtarmaya giden robot, teleskoptan önce yandı

25 Eylül 2026’da LINK adlı robotik bir çekici Dünya’nın üzerinde yanıp kül oldu. Görevi, evrendeki en güçlü patlamaları 22 yıl boyunca izleyen ve şimdi yavaş yavaş düşmekte olan Swift uzay teleskobunu kurtarmaktı. Kurtarıcı, kurtarılandan önce öldü. NASA, Swift’i 23 Ekim’de kapattı ; teleskop birkaç hafta içinde atmosfere girecek.

Bu, hiç kimsenin böyle bir ziyaret için hazırlamadığı bir uyduyu yörüngede yakalama yönündeki ilk girişimdi. Swift’in tutamağı da kenetlenme portu da yok; kurtarma şirketini yöneten Ghonhee Lee’nin dediği gibi , “arayüzü, tutma aparatı ya da takabileceğiniz bir USB portu” yok. Lee, mühendislerinin çok temel bir şeyden yoksun olduğunu anlattı : 2004’teki fırlatmadan önce kimse teleskobun arka yüzünün fotoğrafını çekmemişti.

Bir dakikası olan avcı

Swift, gama ışını patlamalarının peşindeydi: büyük yıldızlar öldüğünde ve kalıntıları çarpıştığında ortaya çıkan flaşlar bunlar. Bir patlama saniyenin bir kesrinden birkaç dakikaya kadar sürer; ardında bıraktığı sönen ışımaya ise art ışıma denir. Swift bir patlamayı fark ediyor, yaklaşık bir dakikada o yöne dönüyor ve koordinatları diğer gözlemevlerine gönderiyordu; bir keresinde 0,03 saniye süren, göz kırpmadan kısa bir flaşı bile yakalamıştı. İki yıl için yapılmıştı, neredeyse 22 yıl çalıştı ve 2.000’den fazla patlama tespit etti.

Güneş gökyüzünü şişirdi

Swift alçaktan uçar ve kendini yükseltecek motoru yoktur . O yükseklikte hava neredeyse yoktur ama tam olarak da yok değildir; her tur onu biraz aşağı çeker. Son yıllarda Güneş özellikle hareketli. Atmosferi ısıtıyor , atmosfer yukarı doğru şişiyor ve alçak yörüngedeki uydular daha fazla sürtünme hissediyor.

Swift yaklaşık 600 km yükseklikte başlamıştı. Şubat 2026’ya gelindiğinde 400’ün altına inmişti; kurtarma ise ancak 300’ün üzerinde mümkündü. Geriye birkaç ay kalmıştı ve ekip bilim ile zaman arasında seçim yapmak zorundaydı. 11 Şubat’ta X-ışını ve morötesi teleskopları durdurdular, Swift’i en aerodinamik duruşuna park ettiler. Nisan’da enerji tasarrufu için ve güneş panellerini havayı daha az yakalayacak şekilde çevirmek için patlama algılayıcısını bile kapattılar.

Teleskop, gökyüzünde daha uzun kalabilmek için gökyüzüne bakmayı bıraktı.

Dokuz ayda yapılan bir çekici

Eylül 2025’te NASA, Arizona’nın Flagstaff kentindeki Katalyst Space’e 30 milyon dolar ödedi . Swift’in kendisi ise 364 milyon dolara mal olmuştu ; yani kurtarma, teleskobun fiyatının onda birinden azdı. Katalyst’in bir uzay aracı inşa etmesi, Swift’e yetişmesi, onu yakalaması ve daha yükseğe itmesi gerekiyordu.

LINK 1,8 metre boyunda ve yaklaşık 400 kg ağırlığında çıktı. Üç robot kolu (nesnenin üç boyutlu görüntüsünü çıkaran lazer mesafe ölçerler olan lidarlarla donatılmış), üç ksenon iyon iticisi ve 6 metrelik iki güneş paneli vardı. Plan şuydu: birkaç hafta Swift’in çevresinde dönüp gövdede tutunulacak noktalar aramak, sonra aylarca onu yavaşça yukarı itmek. Bu arama canlı yapılmak zorundaydı, çünkü mühendislerin teleskobun arka yüzüne dair ne fotoğrafı ne de ayrıntılı bir görüntüsü vardı. Kurtarıcı, yakalama için gereken her şeyi yanında taşıyordu; LINK projesini yöneten Kieran Wilson ise tempo konusunda açık sözlüydü: altı ay önce tüm uzay aracı bir PowerPoint sunumundan ibaretti.

3 Temmuz 2026’da LINK’i taşıyan bir Pegasus XL roketi, Pasifik’teki Kwajalein Atolü’nün yaklaşık 12 km üzerinde, taşıyıcı uçağın altından bırakıldı. Roket üzerine düşeni yaptı.

Üç haftada kontrolsüz dönüşe

28 Temmuz’da Katalyst, LINK’in üç gündür birkaç eksende takla attığını bildirdi . Üç reaksiyon tekerleğinden ikisi ölmüştü. Bunlar uzay aracının içinde dönen tekerleklerdir: hızlarını değiştirerek bir uydu yakıt yakmadan yön değiştirebilir. Araçla bağlantı sürekli kopuyordu. Yine de şirket soğukkanlılığını korudu: LINK’in “Swift ile buluşmak için uygulanabilir bir yolu” olduğunu söyledi, Wilson ise teleskop için “hazırlıksız ama işbirlikçi bir ortak” dedi.

Dönüşün nedeni, sonradan anlaşıldığı üzere, arızalı bir valfti. Mühendisler LINK’i yeniden kontrol altına aldı, ama Swift’i yakalayıp yükseltmeye yetecek yakıt kalmamıştı. Bu, sonun başlangıcıydı. 19 Ağustos’ta NASA ve Katalyst kurtarma görevini iptal etti . NASA Başkanı Jared Isaacman, “Bu, üzerinde çalıştığımız sonuç değil, ama bu görevin neden denemeye değer olduğunu değiştirmiyor” dedi.

İkisi sonunda buluştu, gerçi yalnızca uzaktan. Kontrolörler LINK’i Swift’e 12 ila 15 km kadar yaklaştırdı; fotoğraf çekmeye yetecek mesafeydi bu. Oradan fotoğraf çekilir ama bir şey yakalanmaz: kurtarıcı, 2004’te kimsenin fotoğraflamadığı arka yüze hiç ulaşamadı. 25 Eylül’de LINK atmosfere girip yandı; kurtarmaya gittiği aracın bir aydan fazla önünde.

Düşüşten geriye kalan

Swift son gözlemini 20 Ekim’de yaptı. İrtifası 275 km’nin altına, yani başlangıç yüksekliğinin yarısından azına inmişti; orada hava teleskobun bir hedefi artık sabit tutamayacağı kadar sert sürtünüyor. Motoru olmadığı için düşüşünü kimse yönlendiremiyor. Uzay aracının büyük kısmının yanması bekleniyor ve NASA, Dünya’daki kimseye zarar gelmesinin düşük bir ihtimal olduğunu söylüyor .

Swift’in geride bıraktığı şey bir arşiv: neredeyse 22 yıllık ölçümler, 1,5 milyondan fazla morötesi ve optik görüntü, yaklaşık 12 terabayt veri; hepsi herkese açık. Gökbilimciler bunun üzerinde uzun süre çalışacak.

Swift, vaat edilenden on bir kat uzun çalıştı ve onu aşağı çeken de hava. LINK ise nereden tutunacağı sorusuna hiç gelemedi, çünkü kendi valfi önce bozuldu; Katalyst, çıkardığı dersleri gelecekteki buluşma görevlerine taşıyacağını söylüyor. AP, Swift’in Kasım başında atmosfere gireceğini tahmin ediyor . Kurtarıcı ve kurtarılan, bir ay kadar arayla aynı şekilde son bulacak: gece gökyüzünde kısa bir iz olarak.