Perseverance gezegenler arası sürüş rekorunu kırdı, yolun çoğunu kendi başına seçerek

Perseverance, kat ettiği 45,22 kilometrenin %90’ından fazlasında yolunu kendi seçti: önündeki kayaları, çukurları ve yokuşları Dünya’daki insanlar değil, araçtaki otopilot değerlendirdi. Bu toplamla NASA’nın aracı, selefi Opportunity’nin rekorunu kırdı . Tarih 11 Ekim 2026’ydı, görevinin 2.006. Mars günü. Opportunity, Mars’ta 45,16 kilometre yol yapmıştı.

Aradaki fark 60 metre, yani yarım futbol sahası kadar. İlginç olan başka yerde. Opportunity bu mesafeyi biriktirmek için 14 yıldan fazla harcadı; Perseverance beş buçuk yılda yaptı. Üstelik Opportunity’nin ilk otopilotu yolun yalnızca %5’inde rotayı kendi seçiyordu. Son yarım yüzyılın üç dünya dışı mesafe rekoru, insanların direksiyonu makineye devretme hikâyesi gibi okunuyor. Garip olan şu: ilk rekortmen kendi kilometresini hâlâ bilmiyor; kimin saydığına göre 37, 39 ya da 42 kilometre.

Akmescit yakınında ekran başındaki beş kişi

İlk rekor Sovyet Lunohod-2’ye aitti. İniş aşaması 15 Ocak 1973’te Le Monnier Krateri’ne indi, araç 16 Ocak’ta yüzeye çıktı. Kırım’da Akmescit yakınındaki derin uzay iletişim merkezinden sürülüyordu; beş kişilik bir ekip televizyon görüntüsünü izliyor ve komutları neredeyse gerçek zamanlı gönderiyordu.

Neredeyse, çünkü radyo sinyalinin Ay’a gidip dönmesi yaklaşık üç saniye sürüyordu; sürücü her manevranın sonucunu geç görüyordu. İki komut arasında araç, moda göre 2,3 ile 8,3 metre arasında yol alabiliyordu. Bunu Lunohod-1’in şasisini tasarlayan Mihail Malenkov, sürücü Vyaçeslav Dovgan’a atıfla yazıyor . İkinci araç, birincisinden çok daha cesurca sürüldü: Lunohod-1 11 ayda yaklaşık 10,5 kilometre yol aldı , Lunohod-2 ise dört ayda bunun neredeyse dört katını.

Bir keresinde makine direksiyonu bırakmak istemedi. 11 Şubat 1973’te araç uzun Ay gecesinin ardından yeniden yola çıkarken ekip ekranda tam karşıda bir krater gördü ve dur komutu gönderdi. Lunohod-2 yuvarlanmayı sürdürdü. Ancak üçüncü dur komutundan sonra durdu. Suçlu, telsiz sistemindeki bir sinyal karıştırıcı çıktı; kontrolörler yedek sisteme geçti.

Lunohod-2 yaklaşık dört ay çalıştı. 9 Mayıs’ta bir kratere girdi, güneş paneline ve radyatörüne toz çöktü, makine aşırı ısındı. Haziran başında Sovyetler Birliği programın bittiğini duyurdu.

Rekorun en tuhaf yanı sonradan geldi. Tekerlek dönüşlerini saymak 37 kilometre verdi. Kırk yıl sonra Moskova’daki MIIGAiK’ten kartograf Irina Karaçevtseva ve meslektaşları rotayı NASA’nın Lunar Reconnaissance Orbiter görüntüleri üzerinden yeniden çizdi ve yaklaşık 42 kilometre buldu. Rus ve Amerikalı araştırmacıların görüşmelerinin ardından rakam 39’da karar kıldı. Tek makine, tek güzergâh, üç farklı kilometre.

Gezinti sanılan maraton

Opportunity, Ocak 2004’te Mars’a indi ve 90 gün çalışması planlanmıştı. Proje yöneticisi John Callas, “Opportunity’nin yaklaşık bir kilometre gitmesi öngörülmüştü, mesafe için tasarlanmamıştı; bu gerçekten olağanüstü” dedi .

Mars’la gerçek zamanlı konuşulamaz. Sinyal, gezegenlerin konumuna göre tek yönde 3 ile 22 dakika arasında ulaşır. Sürücü bir kayayı gördüğünde araç çoktan üstüne devrilmiş olabilir. Bu yüzden Mars araçları başka türlü sürülür: insanlar görüntüleri inceler, rota çizer ve her Mars gününde bir komut paketi gönderir. Opportunity, ikizi Spirit’le aynı basit otopilotla engellerin etrafından kendi başına dolaşabiliyordu, ama kararların çoğunu insanlar veriyordu.

2013’e gelindiğinde araç Lunohod-2’ye yaklaşıyordu ve Sovyet rakamı birden şüpheli görünmeye başladı. Baş araştırmacı Steve Squyres, eski 37 kilometrenin iyi yörünge görüntüleri olmadan tahmin edildiğini kabul etti ve zafer ilan etmek için acele etmedi. “Sovyetlerin 1973’te o günün teknolojisiyle başardıklarına büyük saygı duyuyoruz,” dedi. Opportunity rekoru 27 Temmuz 2014’te 40,25 kilometreyle aldı. Ekip, rotasının yakınındaki küçük bir krateri “Lunohod-2” diye adlandırdı.

Haziran 2018’de Mars’ta gezegen çapında bir toz fırtınası çıktı. Opportunity’nin güneş panelleri neredeyse enerji üretmez oldu ve araç 10 Haziran’da eve son kez seslendi. Görevin bittiği Şubat 2019’da ilan edildi. Kilometre sayacı 45,16’da durdu ve bu rekor sekiz yıldan fazla ayakta kaldı.

Yürürken düşünen makine

Perseverance, 18 Şubat 2021’de Jezero Krateri’ne indi. Rotayı Dünya’da belirliyorlar: insanlar görüntüler üzerinde aracın gideceği noktaları işaretliyor. Aradaki her tekerleğin nereye basacağına araç kendisi karar veriyor. AutoNav sistemi önündeki araziyi fotoğraflıyor ve görüntüleri, tehlikeli kayaları ve eğimleri işaretleyen üç boyutlu bir haritada birleştiriyor.

Selefleriyle arasındaki temel fark sıradan görünüyor. Curiosity bir döngüyle sürer: fotoğraf çek, düşün, sür, yine fotoğraf çek. Bu, her virajdan önce duran sisli havadaki bir sürücüye benzer. Perseverance ise gaz pedalından ayağını çekmeden yolu okuyor. JPL mühendisi ve araç sürücüsü Vandi Verma 2021’de şöyle açıkladı : “‘Sürerken düşünme’ adını verdiğimiz bir yeteneğimiz var. Tekerlekler dönerken araç otonom sürüşü düşünüyor.” Bu düşünme işi, iniş yerinin seçilmesine de yardım eden özel bir yerleşik bilgisayarda yürüyor.

Perseverance’ın azami hızı saatte yaklaşık 120 metre. Bu, yürüyen bir insandan kırk kat kadar yavaş. Ama Curiosity saatte yalnızca 20 metre kadar gidebiliyor ve Mars’taki 14 yılın ardından 11 Ekim 2026 itibarıyla 38,07 kilometre kaydetmişti.

Bazen otopilot insanlardan fazlasını görür. 2023 yazında Perseverance, Snowdrift Peak adlı bir tepenin yakınındaki kayalık alanı geçti. Planlayıcılar yörünge görüntülerinden 520 metrelik bir rota çıkarmıştı; araç sonunda 759 metre yol yaptı ve yörünge görüntülerinde görünmeyen kayaların etrafından dolandı.

Daha önce, 2022 baharında, düz krater tabanında, art arda üç Mars günü boyunca Dünya’dan kimse rotasını düzeltmeden 699,9 metre gitti . 19 Haziran 2025’te ise 411,7 metreyle tek günlük rekoru kırdı.

Yirmi için yapılmış tekerleklerle yüz kilometre

Perseverance yaklaşık 20 kilometrelik sürüş için tasarlanmıştı. Sürücüleri şimdi başka bir sınırdan söz ediyor. JPL’den Mark Maimone, Space.com’a araç için “toplamda 100 kilometreye kadar gitmeye gayet hazır görünüyor” dedi . Tekerlekleri, keskin kayalarda delinen Curiosity’ninkilerden daha büyük ve daha sağlam; tasarımcılar bunu hesaba kattı. Testler , tekerlek yönlendirme eyleyicilerinin en az 60 kilometre daha dayanması gerektiğini gösterdi.

Dünya için hikâye beklenmedik bir yere varıyor. Burada insanlar, bir arabaya kavşak emanet edilip edilemeyeceğini tartışıyor. Mars seçenek bırakmadı: yirmi dakikalık gecikmede joystick işe yaramaz, otopilot ipucu almadan kayaları aşmayı öğrenmek zorundaydı. 1973’te insanlar Lunohod’a kaç derece döneceğini söylüyordu ve araç dur komutunu dinlemediğinde bu bir arızaydı. Perseverance’a ise nereye varacağı söyleniyor, yol boyunca verilecek kararlar tasarımının içine yerleştirilmiş. Bir sonraki araca belki yalnızca nereye bakacağı söylenecek. O zaman rekor kitapları bugün şaka gibi gelen bir soruyla karşılaşacak: direksiyonda kimdi?