// İçindekiler

Kaliforniya’nın en ünlü ampulü bir gece lambasından daha sönük yanıyor. Livermore’daki 6 Numaralı İtfaiye İstasyonu’nun tavanından sarkıyor ve 1901’den beri ışık veriyor. Guinness Dünya Rekorları onu dünyanın en uzun süre yanan ampulü olarak kaydediyor; ampulün kendine ait bir komitesi, web sitesi ve web kamerası var. 2013’te söndü, ama bunun yaşlılıkla hiçbir ilgisi yoktu. Suçlu, tam da hiç sönmesin diye kurulan yedek güç sistemiydi.

İnsanlar onu, eşyaların eskiden ömürlük, şimdiyse bozulsun diye yapıldığının kanıtı olarak göstermeye bayılıyor. Bunun yarısı doğru. 1920’lerde ampul üreticileri gerçekten de bir ampulün ömrünün 1.000 saati geçmemesi konusunda anlaşmış, ampulü daha uzun yanan üreticiye ceza kesiyorlardı. Ama Livermore ampulü bu davada iyi bir tanık değil. Bu kadar uzun dayanmasının sebebi, neredeyse hiç ışık vermemesi.

Gönüllüler için bir gece lambası

Ampulü 1890’ların sonunda Ohio’nun Shelby kasabasındaki Shelby Electric Company, Fransız Adolphe Chaillet’nin tasarımına göre üretti. Camı elde üflenmiş, teli karbondan; 60 watt’lık olarak tasarlanmış. 1912 tarihli bir hırdavat kataloğunda benzer bir lambanın fiyatı 40 sent, yani bugünün parasıyla yaklaşık 13 dolar. 1901’de yerel Livermore Power and Light Co. şirketinin sahibi Dennis Bernal ampulü itfaiyeye hediye etti. Gönüllü itfaiyeciler onu gece lambası olarak kullandı.

İlk 75 yılında şehir elektriğiyle çalıştı; hat her kesildiğinde ampul de Livermore’un geri kalanıyla birlikte sönüyordu. 1976’da 6 Numaralı İstasyon’a taşındı; hayranlarının kayıtlarına göre bu yolculuğu polis ve itfaiye araçlarından oluşan eksiksiz bir konvoy eşliğinde yaptı.

Livermore’daki 6 Numaralı İtfaiye İstasyonu’nun tavanında, bir itfaiye aracının üzerinde asılı Centennial Light, Nisan 2001
Livermore’daki 6 Numaralı İtfaiye İstasyonu’nun tavanında, bir itfaiye aracının üzerinde asılı Centennial Light, Nisan 2001Fotoğraf: Rjaerial / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Taşınmanın ardından kendi güç kaynağına kavuştu, 2001’in sonlarında da bir kesintisiz güç kaynağına, yani UPS’e. Mantık basitti: kasabanın elektriği kesilir, yadigâr yanmaya devam eder.

İronik, değil mi?

20 Mayıs 2013 akşamı saat 20.45’te web kamerasını izleyenler karanlık bir kare gördü. Ampulün sonunda ömrünü tamamladığını sandılar. Ertesi sabah istasyon amiri Curtis Dickey ile bir elektrikçi ampulün sapasağlam olduğunu gördü. Arızalanan, UPS’in ta kendisiydi. UPS’i devre dışı bırakınca ampul yeniden yandı. En az 9 saat 45 dakika karanlıkta kalmıştı.

Elektrik kesintisinde ışığın sönmesini istemiyorduk. İronik, değil mi?

Dönemin itfaiye müdür yardımcısı Tom Brammell, UPS’in en başta neden kurulduğunu böyle açıklamıştı. Olaydan geriye kimsenin çözemediği bir düğüm de kaldı. Komitenin anlattığına göre yeniden canlanan ampul birkaç saat boyunca tam 60 watt’la parladı, sonra kısılarak her zamanki 4 watt’ına döndü. Komite, bunun nedeninin “hâlâ bir muamma” olduğunu itiraf ediyor.

Uzun ömrün cezası

Livermore ampulü itfaiyecilere arkadaşlık ederken, Avrupa’nın lamba üreticileri herkesin ampulünün ne kadar yaşayacağına karar veriyordu. 23 Aralık 1924’te en büyük üreticilerin yöneticileri Cenevre’de bir araya gelip Phoebus kartelini kurdu. Üyeleri arasında Osram, Philips, Tungsram, Tokyo Electric ve diğerleri vardı; General Electric ise yan şirketleri üzerinden katıldı. Tarihçi Markus Krajewski kartelin nasıl işlediğini sonradan arşivlerden parça parça bir araya getirdi.

Kuruluş belgesinin adı “Uluslararası Akkor Elektrik Lambası Endüstrisinin Gelişmesi ve İlerlemesi Sözleşmesi"ydi ve ışık kullanımını “tüketicinin yararına” artırmayı vaat ediyordu. Tüketicinin yararına olsun diye de 1925’in başında sıradan bir ev ampulünün standart ömrü 1.000 saat olarak belirlendi. Daha önce 1.500 ila 2.000 saat olağan sayılırdı; Krajewski’ye göre 1924 yapımı iyi bir ampul 2.500 saati, hatta fazlasını rahatça görebiliyordu. Her fabrika İsviçre’deki merkezi bir laboratuvara numune gönderiyordu. Ampulleri kuralın izin verdiğinden uzun ya da kısa yaşarsa fabrika ceza ödüyordu.

// Saatler ve wattlar

1.000 sakartelin 1925’ten itibaren sıradan bir ev ampulüne biçtiği ömür
1.205 sa1933–34’te kartelin onlarca fabrikasında standart bir ampulün ortalama ömrü; 1926’da bu rakam 1.800 saatti
4 W60 watt için yapılmış olsa da Livermore ampulünün çektiği güç

Kartelin yazışmaları küçük saçmalıkların kayıt defteri gibi. Her üyenin bir de satış kotası vardı ve kotayı aşana da ceza kesiliyordu. 1927’de Tokyo Electric tam da kartelin istediğini yaptı: ampullerinin ömrünü kısalttı ve satışları beş katına fırladı. Bu başarısı yüzünden ağır bir cezayla yüz yüze geldi. Şirket kendi kaskatı İngilizcesiyle yakındı: böyle bir ceza “akla aykırı bir şey olsa gerek ve bizi büsbütün cesaretsiz bırakacaktır”. El fenerleri de aynı muameleyi gördü. GE’nin el feneri ampulü eskiden üç takım pil bitene kadar dayanıyordu, sonra iki takım; 1932’de şirketin mühendisleri bunu bir takıma indirmeyi önerdi.

Kartel uzun ömürlü olmadı. Satışları 1930 ile 1933 arasında yüzde 20’den fazla düştü, GE’nin kilit patentlerinin süresi doldu ve davalar birikti. Aradaki koordinasyonun işini İkinci Dünya Savaşı bitirdi. Anlaşma 1955’e kadar geçerli olacaktı, ama 1940’ta hükümsüz kaldı.

Bin saat: kartelin sıradan bir ampule biçtiği ömür
Bin saat: kartelin sıradan bir ampule biçtiği ömür

Neden hâlâ yanıyor

Şimdi gelelim eskiden her şeyin daha iyi yapıldığına inananlar için kötü habere. Akkor ampulde parlaklıkla ömür birbirinin aleyhine işler. Tel ne kadar ısınırsa ışık o kadar parlaklaşır, tel de o kadar hızlı buharlaşır. Yaygın bir pratik kurala göre gerilimi yalnızca yüzde 5 düşürmek ampulün ömrünü ikiye katlar, ama ışığını yaklaşık yüzde 16 azaltır.

Livermore ampulü bu numarayı uç noktaya taşıyor. 60 watt için yapılmıştı, şimdi yaklaşık 4 watt çekiyor; bu kabaca bir gece lambasının ışığı. Guinness’e göre iki şey daha işine yarıyor. Karbon tel, tungsten tel kadar kolay yıpranmıyor. Üstelik ampul neredeyse hiç kapatılmıyor; böylece ısınıp soğumanın yarattığı yükten kurtuluyor. Tam parlaklıkta nadiren çalışan ve hiç kapatılmayan her akkor ampul uzun yaşar.

6 Numaralı İstasyon’daki Livermore ampulünün hafifçe parlayan karbon teli
6 Numaralı İstasyon’daki Livermore ampulünün hafifçe parlayan karbon teliFotoğraf: LPS.1 / Wikimedia Commons · CC0

Kartelin savunması da tam olarak buydu: kısa ömür, sözde parlaklığın ve verimliliğin bedeliydi. Krajewski buna inanmıyor. Ona göre Osram, Philips ve GE’nin mühendisleri hem parlak hem uzun ömürlü bir ampul yapabilirdi. Ama bu, daha az ampul satmak demek olurdu. 1949’da General Electric aleyhine davaya bakan bir ABD mahkemesi de lambanın ömrünün parlaklığıyla “ayrılmaz biçimde bağlantılı” olduğunu kabul etti, ama yine de şirketin asıl derdinin kâr olduğu sonucuna vardı.

Bir milyon saat ve sayaç dönüyor

6 Haziran 2026’da ampulün 125. yaş günü doğrudan itfaiye istasyonunda kutlandı. Artık emekli itfaiye müdür yardımcısı olan Brammell, ampul hakkında bir kitap yazdı. O zamanlar “ekipmanları dayansın diye üretiyorlardı” diyor ve toplam süreyi 1,5 milyon saatin üzerinde hesaplıyor. Yani ampulü herkesten iyi tanıyan adam bile, ampulün bizzat çürüttüğü efsaneye inanıyor. Takvim daha mütevazı: 125 yıl, birkaç kesinti çıkarıldığında yaklaşık 1,1 milyon saat ediyor. Hayranlar milyonuncu saati daha 2015’te kutlamıştı. Belediye istasyonu yenilemeyi düşünüyor; ampul girişe taşınabilir.

İtfaiye, ampulü ömrünün sonuna kadar, o son ne zaman gelirse gelsin, korumaya söz verdi. 1925 standardıyla, şimdiye dek yandığı 125 yıl boyunca o tek duyda binden fazla sıradan ampul tükenmiş olurdu. Ama her biri tam 60 watt’la parlardı. Bu ise 4 watt’la idare ediyor.