// İçindekiler

%78. Ayda bir yapılan pelakarsen iğnesi, kandaki bir parçacık olan Lp(a) düzeyini ortalama bu kadar düşürdü. Ama kalp krizi, inme ve kalp kaynaklı ölümler plasebo grubundakiyle aynı sıklıkta görüldü: %12,3’e karşı %12,1. İlaç hedefini tam on ikiden vurdu, kalp ise bunu fark etmedi bile.

Araştırmacılar ilacı 42 ülkede 8.300’den fazla yetişkin üzerinde denedi. Hepsi daha önce kalp krizi ya da inme geçirmiş veya bacak damarları daralmış kişilerdi. Ekip onları 4,7 yıl boyunca izledi; kalp krizlerini, inmeleri, acil kalp müdahalelerini ve kardiyovasküler ölümleri saydı. Sonuçlar 7 Kasım 2026’da Chicago’daki Amerikan Kalp Derneği toplantısında sunuldu ve aynı gün New England Journal of Medicine’de yayımlandı. Çalışmayı yöneten Cleveland Clinic kardiyoloğu Steven Nissen NPR’a şunları söyledi: “Şoke oldum. Başarıya büyük umut bağlamıştım.”

Lp(a)HORIZON adlı çalışma, basit bir fikrin ilk büyük sınavıydı: Lp(a)‘yı düşürürsen kalp krizleri azalır. Yanıt, dünyada her beş kişiden birini ilgilendiriyor ve bu insanların çoğu düzeyini hiç ölçtürmemiş.

Diyetle silinmeyen bir miras

Lipoprotein(a)’nın kısaltması olan Lp(a), “kötü” kolesterol LDL’nin bir kuzeni. Kanda yağ taşıyor ve yüksek miktarda olduğunda damar duvarlarında plak birikmesini kolaylaştırıyor. Düzeyini neredeyse tamamen genler belirliyor ve doğumdan yaşlılığa kadar pek kıpırdamıyor. Yüksek Lp(a) belirti vermez. Hiç.

Amerikan Kalp Derneği’ne göre dünyada yaklaşık her beş kişiden birinin düzeyi yüksek; bu da kabaca 1,4 milyar insan demek. 125 nmol/L ve üzerinde uzun vadeli kalp krizi ya da inme riski yaklaşık 1,4 kat artıyor; 250 nmol/L’de en az iki katına çıkıyor. Sağlıklı beslenme ve egzersiz bu sayıyı neredeyse hiç oynatmıyor, statinler de öyle. Lp(a)‘yı hedef alan onaylı bir ilaç hâlâ yok. Ağır kalıtsal kolesterol bozukluğu olan bazı hastaların kanı diyalize benzer bir cihazla süzülüyor, ama bu seçenek çok az kişiye ulaşıyor.

ABD’nin 2026’da yayımlanan yeni kolesterol kılavuzları, her yetişkinin en az bir kez Lp(a) testi yaptırmasını öneriyor. Pelakarsen bir sonraki adım olacaktı: yüksek düzeyi bul, ilacı yaz.

Lp(a) düzeyi genlerde yazılı ve ömür boyu neredeyse hiç değişmiyor
Lp(a) düzeyi genlerde yazılı ve ömür boyu neredeyse hiç değişmiyor

Neden neredeyse herkes işe yarayacağını düşünüyordu

Gözlemsel çalışmalar onlarca yıldır Lp(a)‘yı kalp krizleriyle ilişkilendiriyordu. Böyle bir ilişki tek başına pek bir şey kanıtlamaz: düzeyi yüksek olanlar başka bir açıdan da farklı olabilir. Genetik kanıtlar çok daha güçlü görünüyordu.

Genetikçiler Mendel randomizasyonuna başvurdu; bu, doğanın çoktan yürüttüğü bir tür deney. Döllenme anında bazı insanlara tesadüfen Lp(a)‘yı düşük tutan gen varyantları, bazılarına da yüksek tutanlar düşüyor. Sonra her grup ömür boyu kendi düzeyiyle yaşıyor. Düşük grupta kalp krizi daha az görülüyor; demek ki suçlu büyük olasılıkla yaşam tarzı değil, parçacığın kendisi.

Bu tür çalışmalar Lp(a)’nın zararı tek başına verdiğini düşündürüyordu. Kardiyolog ve Amerikan Kalp Derneği’nin eski başkanı Donald Lloyd-Jones bir basın toplantısında şunu söyledi: Lp(a), ateroskleroz, yani damarlarda plak birikmesinin nedeni sayılmak için gereken tüm ölçütleri karşılıyor, biri hariç. Henüz kimse parçacığı düşürerek insanların durumunun düzeldiğini göstermemişti. Lp(a)HORIZON tam da bu kanıtı sağlamak için tasarlanmıştı.

İlacı Ionis keşfetti, Novartis 2019’da lisansını aldı. Novartis başarısızlığı erkenden, 4 Eylül 2026’da duyurdu ve piyasa bunu kaçırmadı: iki şirketin hisseleri de aynı akşam düştü.

Tartışmasız bir başarısızlık nasıl görünür

Pelakarsen doğrudan genetik talimatlara müdahale ediyor. Karaciğer parçacığı bir dizi talimata göre üretiyor; ilaç bu talimatları montaj hattına giderken yolda yakalıyor ve parça hiç ortaya çıkmıyor. Katılımcıların yarısı ayda bir kez evde kendine 80 mg ilaç, diğer yarısı plasebo enjekte etti. Kimin neyi aldığını kimse bilmiyordu. Ne hastalar ne de doktorlar.

Kan tahlillerinde her şey plana uygun gitti. Bir yıl sonra ilaç alanlarda Lp(a) ortalama %78 düştü, plasebo grubunda ise %3. LDL kolesterol de bu arada %13 azaldı. Yalnızca laboratuvar sonuçlarına bakılsaydı çalışma bir zafer sayılırdı.

Sayılmadı. Çünkü ölçüt kalp krizleriydi. Nissen bunun kıl payı bir ıska olmadığının altını çizdi: veriyi nasıl dilimlerseniz dilimleyin, yanıt hep aynı, etki yok. Başlangıç düzeyi en yüksek olan katılımcılarda, yani 192 nmol/L ve üzerinde, iki grubun olay oranları birebir aynıydı. Tüm nedenlere bağlı ölümler de eşitti.

// Tahlil sonuçları ve kalp krizleri

%78ilacı bir yıl kullananlarda Lp(a)‘daki ortalama düşüş
%12,3pelakarsen alanlarda kalp krizi, inme, acil müdahale ya da kalp kaynaklı ölüm oranı
%12,1plasebo grubunda aynı oran

Los Angeles’taki Kaliforniya Üniversitesi’nden kardiyolog Karol Watson toplantıda çalışmayı değerlendirdi ve şöyle özetledi: biyoloji ikna ediciydi, genetik ikna ediciydi, her şey doğru gitti, ama kardiyovasküler olaylar yine de değişmedi.

Yan etkiler ve tedaviyi bırakanlar

Doktorların çalışma ilacına bağladığı istenmeyen etkiler pelakarsen grubunda %56,8, plasebo grubunda %18 oranında görüldü. En sık görülenler grip benzeri belirtiler (%31,9’a karşı %5,8) ve enjeksiyon yerindeki reaksiyonlardı (%25,6’ya karşı %2,9). İlaç alan 19 kişide anafilaksi gelişti, plasebo grubunda hiç olmadı; alerjik reaksiyondan ölen olmadı. Mart 2023’teki şüpheli bir anafilaksi vakasından sonra enjeksiyonlar altı ay boyunca yalnızca tıbbi gözetim altında yapıldı. Yan etkiler yüzünden ilaç grubunun %20,6’sı tedaviyi bıraktı, plasebo grubunda bu oran %7,5’ti; tüm nedenler sayıldığında erken bırakanların oranı %35,1’e karşı %18,3’tü. Ciddi istenmeyen olaylar ise tuhaf biçimde ilaç grubunda daha azdı: %37,3’e karşı %41,1. Yazarlar bir çekince daha ekliyor: olayların bir kısmı pandemi sırasında yaşandı ve hangilerinin COVID-19 ile bağlantılı olduğunu ayırt etmenin yolu yok.

Parçacık gitti, risk kaldı: beş açıklama

Çok geç. En gözde açıklama. Genetik olarak düşük Lp(a) insanı ilk günden korur; çalışmanın katılımcıları ise pelakarsene 60 yaş civarında başladı ve beş yıldan kısa bir süre kullandı. Nissen, “Korunmak için Lp(a)’nın ömür boyu düşük tutulması gerekiyor olabilir” dedi. İlaç musluğu ancak bodrum katı su bastıktan sonra kapattı. Lloyd-Jones bunu bir soru olarak ortaya koydu: bu yolda geri dönemeyeceğimiz kadar ilerlemiş olabilir miyiz?

İlaç parçacığı beş yıl engelledi, damarlar ise ona bir ömür boyu maruz kalmıştı
İlaç parçacığı beş yıl engelledi, damarlar ise ona bir ömür boyu maruz kalmıştı

Tedavi zaten fazla iyiydi. Katılımcıların LDL’si tipik olarak 65 mg/dL civarındaydı, ortalama sistolik tansiyonları 125 mm Hg idi. Nissen’e göre bu, benzer çalışmalarda görülen en düşük değerlerden. Diğer bütün risk etkenleri zaten sıkı kontrol altındayken yeni bir ilacın yardım edebileceği pek alan kalmıyor.

Zayıf bir ilaç. Pelakarsen yeni kuşağın gerisinde kalıyor: olpasiran ilk çalışmalarda Lp(a)‘yı %90’dan fazla düşürdü. Üstelik pelakarsen alanların üçte biri iğneleri erken bıraktı. Lloyd-Jones, yan etkilerin faydayı götürüp götürmediğini yüksek sesle merak etti ve bunun henüz yanıtı olmayan bir soru olduğunu söyledi.

Yanlış hastalar. Stanford’dan kardiyolog David Maron, çalışmaya giriş için daha yüksek bir Lp(a) eşiği konması gerektiğini düşünüyor. Katılımcıların %4’ünden azı Afrika kökenliydi; bu grupta ortalama düzey yaklaşık iki kat daha yüksek. Ama en yüksek düzeye sahip katılımcılarda da fayda görülmedi.

Yanlış hedef. En rahatsız edici seçenek: Lp(a) hiç de bir neden olmayabilir; belki yalnızca riski artıran başka bir şeyin göstergesidir. NPR’ın görüştüğü doktorlar bunu olasılıklar arasında saydı, ancak genetik kanıtlar ters yönü gösteriyor. Bu soruyu ancak sıradaki ilaçlar netleştirebilir.

Sırada bekleyen üç ilaç

Novartis, ateroskleroza yönelik pelakarsen programını, süren çalışmalar ve erken erişim programı dahil, tümüyle kapattı. Fikir ise hayatta kaldı. Sırada üç ilaç daha bekliyor. Amgen’in olpasiranı ve Lilly’nin lepodisiranı parçacığı pelakarsenden daha sert düşürüyor. Üçüncüsü, yine Lilly’den muvalaplin, iğne değil hap. Yeni çalışmaların bazıları hiç kalp krizi ya da inme geçirmemiş kişileri de alıyor; olpasiranın çalışmalarından biri tamamen ilk krizi önlemeye ayrılmış. Bu, “çok geç” açıklamasını kısmen sınayacak.

Nissen, bu çalışmalardaki gönüllülerden kendi sonucuna bakıp çalışmadan ayrılmamalarını istiyor. “Tek bir çalışma, lipoprotein(a)‘yı düşürmenin fayda sağlamadığına dair kesin kanıt sunmaz” dedi. “Çalışmamızın neyi gösterip neyi göstermediği konusunda alçakgönüllü olmalıyız.” Ona göre Lp(a) düzeyini ölçtürmeye hâlâ değer.

Lp(a)‘sı yüksek olanlara şimdilik söylenebilecek pek bir şey yok. Cleveland Clinic kardiyoloğu ve NEJM makalesinin ilk yazarı Leslie Cho, Lp(a)’nın yine de nedensel bir risk etkeni olduğuna ve LDL’yi düşürmenin hâlâ kritik önemde olduğuna dikkat çekiyor. Parçacığın kendisi için bir ilaç yok; bu yüzden test şimdilik bir tedavi planı sunmuyor, yalnızca riski gösteriyor.

Genetik çalışmalarda korunanlar, Lp(a)‘sı doğuştan düşük olan insanlardı. Asıl mesele gerçekten buysa, genlerin bir ömür boyu yaptığını bir iğnenin yapabilmesi için tedaviye ne kadar erken başlamak gerekirdi?