// İçindekiler
Çoğu sabah Karl’ın gördüğü ilk yüz, gri tekir kedisi Luna’nınki oluyor. Sonra işler tuhaflaşıyor. Saatlerce, bazen akşama kadar, sokakta karşılaştığı ya da ekranda gördüğü insanların yüzünde onun gözleri belirebiliyor: badem biçimli kedi göz çukurları, kocaman göz bebekleri, çevrelerindeki deride çizgili bir gölge. Güne önce bir insanı görerek başlarsa etki tersine dönüyor. O kişinin gözleri başka insanlarda, hatta Luna’nın yüzünde bile beliriyor.
Karl 28 yaşında. İki yıl önce cerrahlar, patlayıp beyne kanayabilecek bir atardamar ve toplardamar yumağını temizlemek için sağ şakak lobunun bir kısmını çıkardı. O günden beri çevresindeki yüzler bazen yanlış birleşiyor. Yıllardır yüz algısı üzerine çalışan Dartmouth College psikoloğu Brad Duchaine, iki meslektaşıyla birlikte vakayı Cortex dergisinde anlattı.
Bu, yüzlerce hastayla yapılmış bir araştırma değil, tek bir adamın hikâyesi. Ama sağlıklı bir beynin gizli tuttuğu bir şeyi açığa çıkarıyor: masada karşınızda oturan kişinin yüzü parçalardan kurulur ve bu parçaların bir kısmı bellekten gelir.
Başla birlikte dönen ödünç gözler
İnsan yüzündeki kedi gözleri yapıştırılmış bir çıkartmaya benzemiyor. Makaleye göre taşınan hatlar yüze hiçbir dikiş izi bırakmadan kaynaşıyor. Karşısındaki kişi başını çevirdiğinde ya da geri adım attığında, ödünç gözler de gerçek gözler kadar doğal biçimde onunla birlikte hareket ediyor. Yüz bütün ve inandırıcı kalıyor. Sadece gözler yanlış.
Üstelik bunlar herhangi bir kedinin gözleri değil. Karl onları Luna’nın gözleri olarak tanıyor; kedide gördüğü insan hatları da tanıdığı belirli kişilere ait. Hatlar bazen bir insandan ötekine de atlıyor. Türler arası sıçramalar yalnızca en çok göze batanı.
Karl’ın beyni gördüğünü aklında tutuyor (doktorlar buna palinopsi diyor) ve sonradan karşılaştığı yüzlere yerleştiriyor. Bu ikinci adımın da telaffuzu zor bir adı var: prosopometamorfopsi, yani yüz algısının bozulması.
Otobüste bir kaniş
Duchaine’in ekibi makalesine “Kaniş yüzlü palinopsiden kırk yıl sonra” adını verdi; bu, aynı derginin 1986’da anlattığı bir vakaya gönderme. Vakanın kahramanı olan kadın, bundan dokuz ay önce beynin sağ yarımküresinin arka tarafında inme geçirmişti. Bir gün otobüste bir yolcunun kucağında oturan kanişe baktı. Başka yöne baktığında bütün yolcuların yüzü kanişin yüzüne dönüşmüştü. Görüntü otobüsten indikten sonra da peşini bırakmadı ve ancak 30 dakika sonra kayboldu.
Bilim insanları için en önemli ayrıntı şuydu: kanişin yüzü yalnızca yüzlerde beliriyordu, çevredeki başka hiçbir nesnede değil. Buradan çıkan ders: beyin yüzleri başka her şeyden farklı işliyor.
1991’de nörofizyologlar Otto-Joachim Grüsser ve Theodor Landis, yüz algısı bozukluklarını anlattıkları bir kitap bölümüne bu sahnenin çizimlerini koydu. Duchaine bu illüstrasyondan uyarlanmış basit bir çizimi ChatGPT 5.5’e verdi ve ortaya neredeyse fotoğraf gibi bir görüntü çıktı: koltuklarında oturan yolcularla sıradan bir otobüs, her birinin yüzünde bir kaniş suratı.

// 40 yıl arayla iki vaka
Kaniş, 1986
İnmeden dokuz ay sonra bir kadın. Kanişin bütün yüzü yolcuların yüzlerinin yerini aldı. Tek bir epizot anlatıldı ve yarım saatte bitti. Köpek bir yabancınındı, kadın onu az önce görmüştü.
Luna, 2026
Şakak lobu ameliyatı geçirmiş bir adam. Genellikle yüzün yalnızca bir kısmı taşınıyor: anlatılan epizotlarda göz bölgesi, bazen çevresindeki derinin rengi ve dokusuyla birlikte. Yüzün geri kalanı yerinde kalıyor. Epizotlar iki yıldır tekrarlıyor ve saatlerce sürüyor. Ödünç hatların hepsi ya kendi kedisine ya da tanıdığı birine ait.
Gözlerle dolu bir çekmece
Asıl bulgu da bu farkta. Kaniş vakası, beynin bir yüzü tek bir bütün olarak sakladığını düşündürüyordu. Karl’ın vakası daha ince bir şeye işaret ediyor: beyin yüzleri parçalara ayırıyor, her parçanın kime ait olduğunu hatırlıyor ve tek bir parçayı tek başına çekip çıkarabiliyor. Duchaine’in Gizmodo’ya söylediği gibi: “Beynimiz yüzleri bileşenlerine ayırıyor ve bunları bellekte saklanan özelliklerle eşleştiriyor.”
Polisin robot resim çantasını düşünün. Gözler, burunlar ve ağızlar çekmecelerde duruyor ve her çekmecenin üzerinde sahibinin adı yazıyor. Normalde beyin, karşısındaki yüze uyanı çıkarıp hemen yerine koyuyor. Karl’da ise o sabahın gözlerinin durduğu çekmece açık kalıp sıkışmış gibi ve beyni saatlerce dönüp dönüp elini ona uzatıyor.

Bu neden ameliyattan sonra başladı? Yüz tanımanın yükünü büyük ölçüde sağ şakak lobu çekiyor ve Karl’ınkinin arka kısmı artık yok. Makaledeki bir MR görüntüsünde, eskiden orada olan dokunun yerinde bir boşluk görülüyor. Yazarlar mekanizmayı tarif ediyor: Karl’ın beyni belirli yüzlerin belirli özelliklerini uzun süreli bellekten tekrar tekrar çekip çıkarıyor. Dört sayfalık rapor ise şakak lobundan o parçanın alınmasının bu arızayı neden başlattığını söylemiyor.
Başkasının gördüğünü nasıl çizersiniz
Karl gibi hastalarda işin zor kısmı, gerçekte ne gördüklerini anlamak. Çoğu bu bozulmaları ekranlarda ve kâğıtta da görüyor. Yani hasta, doktorun çizimini kontrol edemiyor: çizim de ona çarpık görünüyor. Duchaine ve meslektaşları bu noktaya 2024’te The Lancet’te dikkat çekmişti.
O sırada laboratuvar ender bir istisnaya rastlamıştı. 58 yaşındaki bir adam 31 ay boyunca yüzleri “şeytani” diye tarif ettiği biçimde görmüştü: gerilmiş hatlar, alında, yanaklarda ve çenede derin oluklar. Fotoğraflarda ve ekranlarda aynı yüzler normal görünüyordu. Araştırmacılar ona bir kişiyi, aynı odada aynı ışık altında çekilmiş fotoğrafıyla yan yana gösterdi. Adam ikisine dönüp dönüp baktı ve farkı anlattı; araştırmacılar da fotoğrafı, karşısında gördüğüyle örtüşene kadar rötuşladı.
Epizotları kendiliğinden gelip giden Karl için bu yöntem işe yaramıyor. Bu yüzden yeni resimler, yan yana karşılaştırma sırasında gördüğünü değil, hatırladığı görüntüyü gösteriyor. ChatGPT 5.5 bunlardan birini Karl’ın anlattıklarından üretti: Luna’nın yüzüne yerleşmiş tanıdık bir kadının gözleri. Ötekini ise Karl’ın kendi çizdiği eskizden: kedi göz bebekli, çizgili bir insan yüzü. Ardından aylar süren düzeltmeler geldi. Karl neyin tutmadığını söyledi, bazı düzeltmeleri de Çinli yapay zekâ modeli Kimi K3’te kendisi yaptı. Bu, resimlerin gördüğüyle örtüştüğünü hissedene kadar sürdü.

Yüz bütün ve inandırıcı kalıyor. Sadece gözler yanlış.
Duchaine, üniversitenin 9 Kasım tarihli basın bülteninde “Yapay zekâ, bizim gibi araştırmacılara insanların yaşadıklarını daha doğru görselleştirme imkânı veriyor” diyor. Ama şu çekince de resimler kadar önemli: bunlar ölçüm değil, bellekten ve sözlerden kurulmuş canlandırmalar; doğru olup olmadıklarını yalnızca Karl söyleyebilir.
Bir asırda 81 vaka, beş yılda 275 mesaj
2021’de Hollandalı psikiyatrist Jan Dirk Blom’un yönettiği bir ekip, bir asırlık tıp literatüründe yayımlanmış bütün prosopometamorfopsi vakalarını derledi. 81 vaka buldular. Son beş yılda ise yüz bozulmaları yaşayan yaklaşık 275 kişi, laboratuvarın bu bozukluğa ayırdığı web sitesi üzerinden Duchaine’e ulaştı. Anlaşılan bu bozukluk, dergilerden çıkan tablodan daha yaygın.
Duchaine’in anlattığına göre bu insanların bir kısmına sorunlarının psikiyatrik olduğu söylenmiş, birkaçına antipsikotik bile verilmiş; oysa asıl sorun görsel algıdaydı. Resimler tam da burada değerini gösteriyor. “İnsanların kedi gözleri var” cümlesi kulağa halüsinasyon gibi geliyor. Fotoğraf gerçekliğindeki bir görüntü ise bir nöroloğun başka vakalarla karşılaştırabileceği belirli ve kalıcı bir bozulmayı gösteriyor. Duchaine’e göre bu görüntüler, hastaların yüzleri nasıl gördüklerini doktorlarına, arkadaşlarına ve ailelerine göstermesinin de bir yolu. Üstelik hastalar bu görüntülerin hazırlanmasına bizzat katılabilir; tıpkı Karl’ın kendi resimlerini aylarca düzelttiği gibi.
Beyin tanıdık bir yüzü genellikle hazır parçalardan öyle ustaca diker ki dikiş yerleri hiç görünmez. Ameliyattan beri Karl’da bu dikişler görünüyor. Özellikle de gördüğü ilk yüzün Luna’nınki olduğu sabahlarda.







