// İçindekiler

İngiltere’nin resmi acil durum listesinde nakit para, şişe suyu ve üç günlük konserveyle yan yana duruyor. Hükümetin 22 Ekim 2026’da başlattığı Be Ready kampanyası, elektronik ödemeler ya da ATM’ler aksarsa diye evde bozuk para, banknot ve kart bulundurmayı öğütlüyor. Hollanda aynı tavsiyeyi 2025’ten beri veriyor.

Üç hafta sonra, o birikimi harcamanın biriktirmekten daha zor olabileceğine dair bir işaret geldi. İngiltere’nin ulusal posta ağı olan ve şubelerinde para çekilip yatırılabilen Post Office için yapılan bir ankette, ana caddelerdeki perakendecilerin yalnızca %32’si şu anda nakit kabul ettiğini söyledi. Avrupa Merkez Bankası ekonomistleri nakdi ödeme sisteminin stepnesi olarak görüyor. İngiliz devleti insanlardan bu stepneyi bagajda taşımalarını istiyor, ama ankete katılan her üç dükkândan ikisinde onu takacak yer yok.

ATM’siz yarım gün

Para zaten bankadayken banknotları neden bir kutuda saklayalım? Japonya bu soruyu bu ay yanıtladı. 6 Kasım 2026’da saat 13.30 sularında 128 shinkin bankasının gişeleri ve ATM’leri durdu. Shinkin bankaları, yerel halka ve işletmelere hizmet veren küçük kooperatif bankalar; etkilenenlerin çoğu Japonya’nın batısındaydı, Aichi ilindeki Okazaki’den Osaka ve Hiroşima’ya kadar. Müşteriler ne para çekebildi ne de yatırabildi. Bankaların ortak ağını işleten Shinkin Kyodo Center ve Shinkin Central Bank arızayı bir donanım hatasına bağladı ve siber saldırı ihtimalini dışladı. Akşam 7’yi biraz geçe her şey yeniden çalışıyordu.

Beş buçuk saat kulağa zararsız geliyor. Ama bu sürenin tamamında müşterilerin parası her zamanki yerinde duruyordu ve kimse ona ulaşamıyordu. ATM’nin de kasadaki kart okuyucuyla aynı dijital zincirin bir halkası olduğu ortaya çıktı. İngiliz listesi ATM’leri ayrıca sayarken tam da bu senaryoyu düşünüyor.

Ağ çöktüğünde ATM de sadece metal bir kutuya dönüşür
Ağ çöktüğünde ATM de sadece metal bir kutuya dönüşür

Bankadaki nakitle cebinizdeki nakit, iki ayrı cins paradır.

Hesaptaki para kartınızla aynı sistemin içinde yaşar ve onunla birlikte çöker.

Gerçek hayattaki en büyük sınav, İspanya ve Portekiz’in elektriğinin kesildiği 28 Nisan 2025’te geldi. AMB ekonomistleri Francesca Faella ve Alejandro Zamora-Pérez o günü “Keep calm and carry cash” (“Sakin ol ve nakit taşı”) başlıklı bir makalede didik didik inceledi. Karanlığa gömülen bölgelerde fiziksel mağazalardaki kartlı harcamalar kabaca %41–42 düştü. İspanya genelinde online harcamalar yaklaşık %54 geriledi, ülkenin o günkü toplam tüketimi ise üçte bir civarında azaldı. Nakit çekmek de orada bir işe yaramadı, çünkü elektriksiz bir ATM sadece metal bir kutudur. Işıkların sönmediği yerlerde, Balear ve Kanarya Adaları’nda, Ceuta ve Melilla’da para çekimleri fırladı. Anakarada elektrik geri geldikten sonraki günlerde de insanlar normalden çok daha fazla para çekti.

28 Nisan 2025’te Cartagena’daki bir Mercadona’da branda örtülmüş şarküteri rafları: soğutma için elektrik olmadığından ürünler satılamadı
28 Nisan 2025’te Cartagena’daki bir Mercadona’da branda örtülmüş şarküteri rafları: soğutma için elektrik olmadığından ürünler satılamadıFotoğraf: P4K1T0 / Wikimedia Commons · CC0

Pek çok İspanyol buna hazırlıklıydı: AMB’nin 2024 tarihli anketine göre İspanyolların %39’u, ne olur ne olmaz diye evde zaten nakit yedek tutuyordu. Banknotlar ne bir sunucuya ne de prize bağımlıdır. Yazarlara göre insanların elindeki nakit, merkezi sistemler çöktüğünde devreye giren “dağıtık bir likidite ağı” oluşturuyor. Kısacası: hiçbirinin prize takılması gerekmeyen binlerce küçük cüzdan.

Saatte 255 sterlin

İngiliz anketi için araştırma şirketi Censuswide ekim ayında 2.000 yetişkin ve ana caddelerdeki 500 perakendeciyle görüştü. Post Office sonuçları 12 Kasım’da yayımladı ve rakamlar, karta bağımlı olmanın bir dükkâna neye mal olduğunu gösteriyor.

// Ödemeler çöktüğünde

3ortalama bir İngiliz perakendecinin bir yılda yaşadığı ödeme kesintisi
£255bir dükkânın, böyle bir kesintinin her saatinde kaybettiği para
4'te 1kesinti sırasında müşteri geri çeviren, satışı erteleyen ya da kepenk indiren perakendeci
%29geçen yıl en az bir kez kasada ödeme yapamayan İngiliz yetişkin

Cotswolds’taki turistik köy Bourton-on-the-Water’da postaneyi işleten Melissa Samuel, bunun pratikte nasıl göründüğünü anlattı. Yakındaki dükkânlarda kart terminalleri çöktüğünde müşteriler nakit çekmek için onun şubesine geliyor. Çoğu zaman onları bizzat dükkân gönderiyor: parayı çekip kasaya dönsünler ve ödemeyi tamamlasınlar diye. Bu senaryoda stepne evde değil, yan binada; yine de oraya kadar yürümeniz gerekiyor.

İşin tuhaf yanı, dükkânların çoğunun buna karşı zaten bir planı var. Ankete katılanların yaklaşık %83’ünün yazılı ya da üzerinde uzlaşılmış bir acil durum planı bulunuyor ve %81’i müşteriler ve acil durumlar için elde nakit bulundurmanın önemli olduğunu kabul ediyor. Yine de bu planların %90’ında nakde yer yok. Alışveriş yapanlar da madalyonun öbür yüzünü görüyor: en az bir kez ödeme yapamayanların yaklaşık beşte biri nakit kabul etmeyen bir mağazaya denk gelmiş.

O %32 rakamı çarpıcı görünüyor, ama herkes buna katılmıyor. Mahalle dükkânları başka bir hikâye anlatıyor: sektör birlikleri Association of Convenience Stores (ACS), mahalle marketlerinin %99’unun nakit kabul ettiğini söylüyor. İki rakam farklı dükkânları anlatıyor: Post Office ana caddelerdeki perakendecilere sordu, ACS ise mahalle marketleri adına konuşuyor. Post Office katılımcıların nasıl seçildiğini açıklamadı, bu yüzden rakamı daha fazla doğrulamak mümkün değil. Bir not daha: bankalar, müşterilerinin Post Office şubelerinde nakit çekip yatırabilmesi için Post Office’e ödeme yapıyor. Yani anketin sponsorunun, dükkânların nakit almasında çıkarı var.

İnsanlar tavsiyeyi biliyor, ama kutu boş

Tavsiyenin ilk çıktığı Hollanda’da bile insanların %71’i bunu biliyor, ama yalnızca %58’i uyguluyor. Kutunun boş durmasının en yaygın nedeni ise yüz güldürecek kadar dürüst: bir türlü elleri değmemiş. Bu bulgu, Eylül 2026’da 5.672 kişilik bir anket yayımlayan Hollanda merkez bankası ekonomistleri Carin van der Cruijsen ve Nicole Jonker’a ait.

Tavsiyenin kendisi mütevazı. Mayıs 2025’ten beri merkez bankasının başkanlık ettiği Hollanda ulusal ödeme forumu, evde yetişkin başına 70 avro, çocuk başına 30 avro tutulmasını öneriyor. Bu tutarı Hollanda’nın hane finansı enstitüsü Nibud hesapladı: normal hayat için değil, üç günlük bir aksaklık boyunca temel ihtiyaçlar için yetecek kadar.

Bilmek işe yarıyor: tavsiyeyi duymuş olanların onu uygulama olasılığı 21 yüzde puan daha yüksek. En geride kalanlar ise bütçesi dar haneler, çünkü kişi başı 70 avro onlar için ciddi para.

Üç günlük acil durum seti: su, el feneri ve biraz nakit
Üç günlük acil durum seti: su, el feneri ve biraz nakit

Hollandalılar kâğıttan çok dijital yedeğe sıcak bakıyor: %70’inin kasada kartla ya da telefonla ödeme yapmak için birden fazla yolu var. Farklı bankalardan iki kart, bankalardan biri çöktüğünde işinizi görür. Ama İspanya’daki gibi ağ ya da elektrik giderse, ikinci kart da birincisi kadar işe yaramaz hâle gelir.

Takacak yeri olmayan stepne

Nakit ancak iki koşul sağlanırsa sigorta işlevi görür: insanların elinde banknot olmalı, birileri de bunları almaya razı olmalı. Hükümetler şimdilik yalnızca ilk yarıyla uğraşıyor: kontrol listeleri basıp her çocuk için kaç banknot ayrılacağını hesaplıyorlar. İkinci yarıyı dükkânlara bırakıyorlar.

Tartışmada üç taraf var. Büyük zincirlerin sesi olan British Retail Consortium (BRC), işletmelerin hangi ödeme yöntemlerini kabul edeceklerini seçmekte özgür olduğunu ve nakdin yedek seçenek olarak değerli olduğunu söylüyor. Mahalle marketleri zaten nakit aldıklarını söylüyor. Post Office daha fazlasını istiyor. Kurumun bankacılık direktörü Ben Hunter Woollard bunu tek cümlede özetledi: “Nakit kullanımı teşvik ediliyorsa, nakdin kabulü de teşvik edilmeli.”

Bir ülke şimdiden tavsiyenin ötesine geçiyor. AMB yazarlarına göre, Avusturya gibi hanelere kişi başı 70–100 avro evde tutmayı öneren Finlandiya, “kesintiye dayanıklı” ATM’leri araştırıyor. Bu makineler, dijital sistemin geri kalanı sustuğunda bile para vermeye devam edebilecek.

Ama o ATM bile yalnızca kutuyu doldurur. Raftaki bir zarf dolusu banknot, ancak köşedeki dükkân kabul ederse sizi üç gün idare eder. İngiliz hükümeti şimdilik bu kararı her dükkâna bırakıyor. Kara gün parasının değeri, onu almaya razı olan yakındaki kasalar kadardır.