// İçindekiler

“Bunu sizi daha yüksek bir zamlı fiyata itmek için kesinlikle kullanmıyoruz.” Bu sözler, o dönem Uber’in ekonomik araştırmalar başkanı olan Keith Chen’e ait; Mayıs 2016’da NPR’da konuşuyordu. Şirketin veri bilimcilerinden birinin bulgusunu anlatıyordu: Bir yolcunun zamlı fiyatı kabul edip etmeyeceğini en iyi tahmin eden işaretlerden biri, telefonunda ne kadar şarj kaldığıydı. Şarj %5’in altına düşüp iPhone’daki küçük simge kırmızıya döndüğünde insanlar fiyatın inmesini beklemeyi bırakıyor. Tek istedikleri eve gitmek.

On yıl sonra devlet, uygulamaların sizin hakkınızda başka neler bildiğini ve bunun fiyata yansıyıp yansımadığını öğrenmek istiyor. 28 Ekim 2026’da ABD Federal Ticaret Komisyonu (FTC), dokuz şirkete bir biletin, yolculuğun ya da teslimatın fiyatının ona kimin baktığına bağlı olup olmadığını açıklamalarını emretti. Listede Uber, Lyft, DoorDash, Instacart, Walmart, Target ve üç havayolu var: Delta, United ve JetBlue. FTC Başkanı Andrew Ferguson’a göre insanlar, şirketlerin kişisel verilerini kendilerinden koparılabilecek en yüksek fiyatı hesaplamak için kullanıp kullanmadığını bilmeyi hak ediyor. İkinci soru uygulamanın öbür ucundakileri ilgilendiriyor. Bir sürücünün ya da kuryenin kazancı, telefonunu nasıl kullandığına veya işleri ne sıklıkla reddettiğine bağlı mı?

Aynı sepet, dokuz dolar fark

Aynı ürüne farklı fiyat biçilmesinin nasıl bir şey olduğunu görmek için FTC belgelerine gerek yok. 4 Eylül 2025’te 39 gönüllü, market teslimat hizmeti Instacart’ı aynı anda açtı, Seattle yakınlarındaki aynı Safeway mağazasını seçti ve 20 üründen oluşan birebir aynı sepetleri doldurdu. Kimse bir şey satın almadı, sadece ekran görüntüsü aldılar. Sepetlerin tutarı 114,34 dolarla 123,93 dolar arasında değişti. En düşük toplamı gönüllülerin yalnızca %8’i gördü.

Testi Consumer Reports ve kâr amacı gütmeyen Groundwork Collaborative yürüttü; tüm kontrollere toplam 437 gönüllü katıldı. Ürünlerin yaklaşık dörtte üçünde farklı insanlar farklı fiyatlar gördü. Fark ürün başına 2,56 dolara kadar çıktı; aynı Safeway’deki bir kutu Wheat Thins bazı alışverişçilere ötekilerden %23 daha pahalıya geldi. Araştırmacıların tahminine göre bu tür bir fark dört kişilik bir aileye yılda yaklaşık 1.200 dolara mal olabilir. Gönüllülerden Kaliforniya’nın Merced kentinde yaşayan 71 yaşındaki emekli öğretmen Alex Tolley dergiye “Listedeki fiyatın herkes için aynı olduğunu öylece varsaymıştık” dedi.

Instacart bunların, 2022’de satın aldığı Eversight şirketi aracılığıyla perakendeciler adına yürütülen fiyat duyarlılığı testleri olduğunu ve hiçbir kişisel ya da demografik verinin kullanılmadığını söyledi. Araştırmacılar ise Instacart’ın tam da bu tür verilerden söz eden patent başvurularına dikkat çekti ve şirketin iki büyük veri simsarından kişisel bilgi edindiğini hatırlattı. FTC soru sormaya başladıktan sonra, 22 Aralık 2025’te Instacart bu tür testlerin hepsini sonlandırdı. Groundwork’ün icra direktörü Lindsay Owens, şirketin “laboratuvarı kapatmaktan başka seçeneği kalmadığını” söyledi.

Aynı mağazadan aynı ürünler gönüllülere farklı tutarlara geldi
Aynı mağazadan aynı ürünler gönüllülere farklı tutarlara geldi

Alışveriş yapanlar için en önemli ayrıntı şu: Telefon ekranında rastgele bir deney ile size özel biçilmiş bir fiyat tıpatıp aynı görünüyor. Hangi gruba düştüğünüzü anlamanın tek bir yolu var: yanınızda elinde akıllı telefon olan 38 kişi daha.

FTC’nin zaten bildikleri

Emirler, FTC’yi kuran yasanın 6(b) maddesine dayanıyor. Bu madde, kimseden şüphelenilmese bile kuruma bir inceleme için belge isteme yetkisi veriyor; yani bu ne bir suçlama ne de bir para cezası. Şirketlerin yanıt vermek için 45 günü var; reddederlerse FTC federal mahkemeye gidebilir.

Kurum, bu tür sistemlerin neleri hesaba katabildiğini aşağı yukarı biliyor. Ocak 2025 tarihli ara bulgularında alışverişçinin konumunu, yaşını ve cinsiyetini, satın alma geçmişini, sayfadaki fare hareketlerini ve sepette bırakılan ürünleri sıralamıştı. Rapordaki örneklerden biri: Yeni ebeveyn olduğu sonucuna varılan bir alışverişçiye önce daha pahalı bebek termometreleri gösterilebilir. O dönem kurum, perakendecilere fiyatlama yazılımı satan aracıları sorgulamıştı. Bu kez doğrudan satıcıların kapısını çaldı.

Telefonun şarj seviyesi, daha fazla ödemeye razı olmanın en iyi göstergelerinden biri çıktı
Telefonun şarj seviyesi, daha fazla ödemeye razı olmanın en iyi göstergelerinden biri çıktı

“Bireysel olarak size”

Instacart testlerinde kişisel veri kullanılmadığında ısrar etti. Delta ise planlarını açık açık dile getirdi. Kasım 2024’teki bir yatırımcı etkinliğinde Delta’nın başkanı Glen Hauenstein, havayolunun bilet fiyatlarını belirleme biçimini baştan aşağı yeniden kurguladığını anlattı. Ona göre Delta’nın eninde sonunda o uçuşta, o saatte “bireysel olarak size” özel bir fiyatı olacaktı. Hesabı İsrailli Fetcherr şirketinin yapay zekâsı yapıyor; Hauenstein onu gece gündüz çalışan “süper bir analist” diye tarif etti. 2025 yazında Fortune, Delta biletlerinin yaklaşık %3’ünün bu yolla belirlendiğini ve havayolunun yıl sonuna kadar %20’yi hedeflediğini yazdı.

Senatörler soru sormaya başlayınca Delta bir mektupta, müşterileri kişisel verilere dayalı bireysel fiyatlarla hedef alan hiçbir bilet fiyatlandırmasını hiçbir zaman kullanmadığını, şu an test etmediğini ve planlamadığını vurguladı.

Walmart ise raftaki fiyatı uzaktan, saniyeler içinde değiştirebiliyor: Zincir, kâğıt etiketlerin yerine elektronik etiketler koyuyor. Mart 2026’da yeni etiketler ABD’deki 2.300 mağazasındaydı ve bir yıl içinde bütün mağazalarda olması planlanıyor. CEO John Furner akla gelen soruyu önceden yanıtladı. Eylülde Walmart’ın fiyatları kim olduğunuza ya da günün saatine göre belirlemediğini ve belirlemeyeceğini yazdı. Bir ürüne talebin aniden patlamasının da asla fiyatı artırma gerekçesi olmadığını ekledi.

Yalanlamalar kesin konuşuyor ama arada açık kapı bırakıyor. Delta “kişisel verilere dayalı” fiyatlamayı dışlıyor ama algoritmasının hangi verileri gördüğünü sıralamıyor. İnternete bağlandığınız ülke kişisel veri mi? Telefonunuzun modeli? Bu akşam aynı uçuşa üç kez bakmış olmanız? Bunu kimse açıklamadı. FTC’nin sorduğu da tam olarak bu: Fiyatlar sadakat programı üyeliğine ya da bir algoritmanın bir kişi hakkında bildiklerini analiz etmesine göre değişiyor mu?

Sürücüye de bir fiyat biçiliyor

2016’da telefon Uber’e yolcu hakkında bilgi veriyordu. Şimdi FTC, telefonun bu şirketlere sürücü hakkında neler söylediğini öğrenmek istiyor. Bir algoritma yolcunun katlanacağı en yüksek fiyatı bulabiliyorsa, teoride bir sürücünün kabul edeceği en düşük ücreti de bulabilir. Uber, Lyft, DoorDash ve Instacart bu ücreti nasıl hesapladıklarını göstermek zorunda. Komisyon bu hesaba girebilecek iki etkeni açıkça sayıyor: çalışanın telefonunu nasıl kullandığı ve kaç işi kabul edip kaçını reddettiği.

Ücreti bir algoritma belirlemeye başladığında kazançlara ne olduğunu İngiltere’den gelen rakamlar gösteriyor. Haziran 2025’te doçent Reuben Binns liderliğindeki bir Oxford Üniversitesi ekibi, Birleşik Krallık’ta 258 Uber sürücüsünün 2016–2024 arasında yaptığı 1,5 milyondan fazla yolculuğu inceledi. Uber 2023’te hem yolculuk ücretini hem de sürücü kazancını belirleyen dinamik bir algoritmaya geçti. Bunun ardından yolcular yolculuk başına daha fazla ödedi, sürücüler daha az kazandı. Enflasyondan arındırılmış saatlik kazanç, araç ve yakıt masrafları düşülmeden önce 22,20 sterlinden 19,06 sterline indi. Uber’in medyan payı %25’ten %29’a çıktı; bazı yolculuklarda şirket ücretin yarısından fazlasını aldı. Binns, “Yolculuğun değeri ne kadar yüksekse Uber o kadar büyük pay alıyor” dedi. Uber çalışmanın rakamlarına itiraz etti.

Veriler, sürücülerin kendi verilerini platformlardan geri almasına yardım eden, kâr amacı gütmeyen Worker Info Exchange’ten geldi. Kuruluşun direktörü James Farrar, Uber’in Birleşik Krallık yöneticilerinin “artık açık olmaları ve çalışanlarına ücretlerinin nasıl belirlendiğini anlatmaları gerektiğini” söyledi.

Sürücünün kazancını da bir algoritma belirliyor
Sürücünün kazancını da bir algoritma belirliyor

Oxford çalışması yalnızca ücret bordrolarına yansıyanı görüyor. Algoritmanın gerçekte neyi tarttığını söyleyemiyor ve henüz kimse ücretin tek tek sürücülere göre biçildiğini göstermiş değil. Bunu bordrolar tek başına kanıtlayamaz; FTC’nin içeriden belge istemesinin nedeni de bu.

İnceleme neyi değiştirebilir

FTC’nin bu konudaki gücü göründüğünden az. Komisyon, kişiye özel fiyatlamayı doğrudan yasaklayamayacağını kendisi de kabul ediyor. Ağustos 2026’da daha basit bir kural önerdi: Verileriniz fiyatı etkiliyorsa şirket bunu söylemek zorunda, susmak ise müşteriyi aldatmak sayılabilir. Mevcut inceleme bir soruşturma bile değil ve dokuz şirketin hiçbiri bir şeyle suçlanmadı. Yanıtlar aralık ortası civarında gelecek, ancak kurumun sonuca varması aylar sürebilir; şirketlerin yanıtları FTC’de kalacak.

Washington'da Pennsylvania Bulvarı'ndaki Federal Ticaret Komisyonu binası
Washington'da Pennsylvania Bulvarı'ndaki Federal Ticaret Komisyonu binasıFotoğraf: Carol M. Highsmith / Wikimedia Commons · Public domain

Eyaletler daha hızlı davranıyor. Bu yıl en az 30 eyaletin meclisi algoritmik fiyatlamaya ilişkin yasa tasarılarını görüştü. New York’ta Kasım 2025’ten beri bir bilgilendirme yasası var ve bir perakende ticaret birliği onu iptal ettiremedi: Federal yargıç Jed Rakoff zorunluluğu hukuka uygun buldu.

Bu yasaya göre kişiye özel bir fiyatın yanında şu satır yer almak zorunda: “Bu fiyat, kişisel verileriniz kullanılarak bir algoritma tarafından belirlendi.” Bu satır ekranların çoğunda görünene kadar, size özel biçilmiş bir fiyatı yakalamanın tek ve eski usul bir yolu var: elinde akıllı telefon olan 38 kişi daha toplayıp fiyatları karşılaştırmak.