// İçindekiler

Tavandaki bir kamera için not tutan öğrenciyle telefonda gezinen öğrenci arasında hiçbir fark yok: ikisinin de başı önde. Bu basit gerçek, 2026 ShanghaiRanking listesinde Çin üniversiteleri arasında altıncı sıradaki Nanjing Üniversitesi’nin ayağına takıldı. Yeni “akıllı sınıf” sistemi “kafa kaldırma oranı” diye bir şey hesaplıyordu: herhangi bir anda hocaya bakan öğrencilerin payı. İnternetteki öfke dalgasının ardından üniversite, 4 Kasım 2026’da bu rakamı artık izlemediğini duyurdu.

Kameralar ise yerinde kaldı. Üstelik Çin’deki başka bir üniversitede tıpatıp aynı bir sistem, bir Japonca hocasını kural ihlalinde yakalamıştı. Suçu, ders anlatırken oturmaktı. Üniversitenin açıklamalarını başka kampüslerdeki hocaların anlattıklarıyla yan yana okuyunca, sistemin asıl hedefinin hiçbir zaman öğrenciler olmadığı netleşiyor.

Nanjing Üniversitesi Xianlin kampüsünün batı kapısı, kemerde üniversitenin adı
Nanjing Üniversitesi Xianlin kampüsünün batı kapısı, kemerde üniversitenin adıFotoğraf: 武铁辆玻 / Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0

Her şeyi ele veren ekran görüntüsü

Her şey bir duyuruyla başladı. Kasım başında öğrenciler, yazın güncellenen sistemin rutin dönem ortası denetimi sırasında bazı derslerde bir hafta boyunca yoklama alacağını öğrendi. Çin medyasının aktardığına göre bazı hocalar sınıf gruplarında öğrencileri uyardı: devamsızlık notlara yansıyacak, devam düşükse sınav sonucu bile geçersiz sayılabilecekti.

Ardından bir ekran görüntüsü viral oldu: bir amfinin canlı görüntüsü ve yanında rakamlar. Kaç öğrencinin geç kaldığı, devam oranı ve başı yukarıda oturanların payı. Çincede bu ölçütün adı taitou lü, kelimesi kelimesine “kalkık baş oranı”.

Üniversite hızlı yanıt verdi. Açıklamaya göre devam notlara bağlı değildi ve ekran görüntüsü eskiydi, mayıs ayında Suzhou kampüsünde çekilmişti. Okurlar ise açıklamadaki iki çekinceye takıldı. Sistem yüz verilerini “izinsiz” toplamıyordu ve kafa kaldırma oranını “şu anda” hesaplamıyordu. Oysa güncelleme sözleşmesinin değeri 31,52 milyon yuanı (yaklaşık 4,4 milyon dolar) aşıyordu ve Çin medyasına göre ihale belgelerinde yüz tanıma ile kafa kaldırma oranı hesabı açıkça yer alıyordu. Hubei eyaletinde yayın yapan Jimu News, izlemeyle ilgili kararlarda öğrencilerin de söz sahibi olması gerektiğini savundu. Öğrenciler ise lafı kısa kesti: neden kimse onlara sormamıştı?

Baş yukarıda, akıl başka yerde

Mahremiyeti bir kenara bırakın, geriye daha basit bir soru kalıyor: bu ölçüt aslında neyi ölçüyor? Kamera başın açısını görüyor. Öne eğilmiş baş, ders notlarıyla dolu bir deftere ya da doğru sayfada açık bir kitaba bakıyor olsa bile dikkatsizlik sayılıyor. Kalkık baş ise dikkat sayılıyor; oysa ilkokul birinci sınıfı atlatmış herkes, aklı hafta sonundayken gözlerini tahtaya dikmeyi bilir.

Kamera başın eğimini ölçüyor, masada ne olduğunu değil
Kamera başın eğimini ölçüyor, masada ne olduğunu değil

2020’nin başında Zoom toplantılarına katlandıysanız, benzer bir sayaç sizi de izliyordu. Toplantı sahipleri Zoom penceresini önde tutup tutmadığınızı, yoksa e-postanıza mı geçtiğinizi görebiliyordu. Bu sayaç da Nanjing’deki kamerayla aynı şeyi ölçüyordu: dikkati değil, görünür bir işareti. Küçültülmüş bir pencere, birinin dinleyip dinlemediği hakkında hiçbir şey söylemez; nitekim Zoom kısa süre sonra bu özelliği tamamen kaldırdı.

Kamera aslında kimi izliyordu

En çok şey anlatan açıklama öğrencilerden gelmedi. Adının açıklanmasını istemeyen bir Nanjing Üniversitesi öğretim üyesi South China Morning Post’a sistemin tek tek öğrencilerden çok öğretmenlerin performansını denetlemeye yönelik olduğunu anlattı. Aynı solukta, öğrencilerin derste fazla vakti telefona gömülerek geçirdiğinden de yakındı. Ölçüt hocalarla öğrencileri karşı karşıya getiriyor ve iki taraf da düşük rakamlar için birbirini suçluyor.

Mantığı anlamak zor değil. Sınıfın yarısı yere bakıyorsa yönetim önde duranı suçlar. 2026 baharında Çinli stüdyo Jizhou’nun muhabirleri bunun içeriden nasıl yaşandığını anlattı. “Kameranın bakışı altında üniversite hocasından ‘oyuncuya’ dönüştüm” başlıklı yazıyı araştırmacı Jeffrey Ding, ChinAI bülteni için çevirdi.

Yazının kahramanı, Heilongjiang eyaletinde Xiaoxi takma adını kullanan bir öğretim görevlisi. Üniversitesi bu sistemleri Mart 2024’te kurmaya başladı; bugün dersliklerin yüzde 90’ından fazlasında var. Bir kamera önde, bir kamera arkada. Sistem kafa kaldırma oranını ve ön sırada kaç öğrencinin oturduğunu takip ediyor, yüz ifadelerini okuyor. Hocanın kendi konuşma alışkanlıklarını ve jestlerini de kaydediyor, “hassas anahtar kelimeleri” işaretliyor. Bazı okullarda bu rakamlar tahtanın yanındaki bir ekranda canlı olarak beliriyor.

“Yapay zekâ beni yabancılaştırmış gibi hissediyorum,” diyor Xiaoxi. Yazıdaki bir başka hoca, dijital medya bölümünde genç bir öğretim görevlisi, düşük kafa kaldırma oranı yüzünden eleştirildi. Öğrencilere alan tanımaya inanıyordu; bir iki kişinin dinleyip soru sorması ona yetiyordu. Sonunda akademiyi bıraktı. Ders anlatırken oturan Japonca hocasının hikâyesini ise kendi öğrencilerinden biri anlatmış.

Öğrenciler hocalarından daha hızlı uyum sağladı. Ön kameranın görüşünü kesmek için tabletlerini sıranın üstüne dikiyor, arka kameraya karşı da kendi sırtlarını siper ediyorlar. En gözde yerler artık orta sıralar: iki kameradan da olabildiğince uzak.

Öğrencilerin daha çok başını kaldırması için tasarlanan ölçüt, onlara saklanmayı öğretti.

Kafa bantları, yedi duygu ve sekiz yıllık bir döngü

Dikkati makineyle ölçen ilk yer Nanjing değil, tepki yağınca geri adım atan ilk yer de değil. Aynı senaryo sekiz yıldır tekrarlanıyor.

// Zaman çizelgesi

  1. Hangzhou 11 Numaralı Lisesi’nde tahtanın üzerindeki üç kamera yedi yüz ifadesini okuyor. Okul müdürüne göre odaklanan öğrenciler “A”, aklı başka yerde olanlar “B” alıyor. Bir öğrenci, gizemli gözler sürekli üzerindeymiş gibi hissettiğini söylüyor.
  2. Jinhua’daki eğitim yetkilileri, okul çocuklarının beyin sinyallerini anlık bir odak puanına çeviren BrainCo kafa bantlarının denemesini askıya alıyor.
  3. Zoom, katılımcıların dikkatini izleyen özelliği kaldırıyor.
  4. Heilongjiang eyaletindeki üniversiteler, kalkık başları sayan ve hocayı izleyen kameralar kurmaya başlıyor.
  5. Nanjing Üniversitesi kafa kaldırma oranını hesaplamayı bırakıyor. Kameralar yoklama almaya devam ediyor.

Jinhua’daki 2019 kafa bandı denemesi özellikle çok şey anlatıyordu. Okulun BrainCo’ya yatırım yapmış bir eski öğrencisi 50 kafa bandını okula bağışlamıştı; yani okul çocukları üzerindeki deneyi, bantları üreten şirketin bir yatırımcısı kurmuş oldu. Çin devlet gazetesi Economic Daily’nin çevrim içi anketinde 3.362 internet kullanıcısının yüzde 88’i okul çocuklarının odağını izlemeyi gereksiz ya da kabul edilemez buldu.

Her skandal bir özelliği kapatıyor; altyapı ise kalıyor. Kafa bantları çıkarıldı, davranış izleyen kameralar üniversitelere yayıldı. Nanjing artık kalkık başları saymıyor ama kameraları hâlâ yoklama alıyor ve amfideki kişileri sayıyor. Nisan 2026’da Çin Eğitim Bakanlığı ve diğer kurumlar, sınıfta “akıllı teknolojileri” teşvik eden bir “Yapay Zekâ + Eğitim” eylem planı yayımladı. Xiaoxi’nin dediğine göre iş “yapay zekâ ile güçlendirme” diye sunulunca yenileme parası çabucak bulunuyor.

Objektif kürsüye dönük: not verilen kişi önde duruyor
Objektif kürsüye dönük: not verilen kişi önde duruyor

Amfide geriye ne kaldı

Saymanın anlamaktan daha kolay olduğu ortaya çıktı. Nanjing’deki kameralar hâlâ tavanda, derse kimin geldiğini hâlâ not ediyor. Üniversitenin açıklamasında, bir sonraki denetimden sonra kameraların ekrana hangi rakamı yansıtacağına dair tek söz yok.

Xiaoxi’nin ise bütün kameralardan eski bir cevabı var. Konfüçyüs’ü anıyor: üç bin öğrencisi vardı, ama yalnızca yetmiş ikisi bilge sayılmaya layık görüldü. Vardığı sonuç: “Demek ki bizim kafa kaldırma oranımız da o kadar yüksek olmayabilir.”