// İçindekiler
“İstersen sana bir klişe uydurayım.” Fransız romancı Philippe Jaenada, ChatGPT’den basmakalıp bir ifade istediğinde aldığı cevap buydu. Jaenada güldü, kabul etti ve makinenin uydurduğu klişe L’Inconnue du quai de Javel (Javel Rıhtımı’ndaki Meçhul Kadın) adlı romanına girdi. 3 Kasım 2026’da bu roman, Fransa’nın en prestijli edebiyat ödülü olan Goncourt’u kazandı.
Cümlenin kitapta olduğunu ağzından kaçıran da Jaenada’nın kendisiydi; üstelik okurlara onu bulmaları için meydan okudu. Yetmiş cevap geldi. Hepsi yanlıştı. 6 Kasım’da Brive kitap fuarından RTL radyosuna canlı bağlandığında “Bunlar benim yazdığım cümleler, insanın biraz gururuna dokunuyor,” dedi. Makine, dahiyane yazdığı için gözden kaçmadı. Ondan dilin en sıradan şeyi istendiği için kaçtı. Bundan altı hafta önce ise başka bir roman, bir yapay zekâ metin dedektörü alarm verdikten sonra Goncourt yarışından çıkarılmıştı. İki hikâyeyi yan yana koyunca bir örüntü beliriyor: İnsanlar makineyi fark etmekte zorlanıyor, bir yazılımın verdiği puana ise fazla çabuk inanılıyor.
Bilerek saklanmış yarım cümle
62 yaşındaki Jaenada’nın cep telefonu bile yok. Yıllarını arşivlerde, çözülememiş eski cinayetleri yeniden kurarak geçiriyor; bu kitapta da Eylül 1949’da Seine kıyısında bulunan 29 yaşındaki manken Louise Cansot’nun katilinin peşine düşüyor. Fransız romancılar arasından kitabına ChatGPT’den bir cümle sokan, işte bu kâğıt ve arşiv adamı oldu.

Ödülün ertesi sabahı France Inter radyosuna çıktı ve ChatGPT’ye üç kez başvurduğunu itiraf etti. Bir seferinde sohbet botu teknik bilgi bulmasına gerçekten yardım etti. Bir başka sefer onunla dalga geçmeye niyetlendi: Teknik bir ayrıntıda bot, onun deyişiyle “tamamen saçma” cevaplar verdi. Üçüncüsü, Euronews’in aktardığına göre “okurla oyun oynamak için” yerleştirdiği gizli cümleydi. Yerini yalnızca dokuz jüri üyesi biliyordu. Onlara ödül günü, salı söylemişti; sır sızarsa kimin boşboğazlık ettiğini anlayacağını da şakayla eklemişti.
Üç gün sonra sırrı kendisi açıkladı. Kitapta, Louise Cansot’yu tanıdığını düşündüğü bir fotoğrafı inceliyor ve şöyle yazıyor: “Croire, ça ne mange pas de pain.” Bu Fransız deyiminin kelimesi kelimesine anlamı “inanmak ekmek yemez”; kabaca: İnanmanın kimseye zararı yok, nasılsa bir şeye mal olmuyor. Jaenada normalde klişelerden kaçar ama burada bu kalıp sözün ardından “ama bir yere de götürmez” anlamında ikinci bir kalıp söz getirmek istedi. Aklına bir şey gelmedi, ChatGPT’ye sordu. İlk öneriler işe yaramadı. Sonra bot bir klişe uydurmayı teklif etti.
“Klişe uydurulmaz ki!” diye itiraz etti yazar canlı yayında. Yine de teklifi “kıs kıs gülerek” kabul etti. Cümlenin sonunu makine getirdi, o da Fransızca: “mais ça n’en met pas non plus sur la table.” Kitaptaki cümle bütünüyle eski bir köy atasözü gibi duruyor: “İnanmak ekmek yemez, ama sofraya ekmek de koymaz.” İlk yarısı insanın, ikinci yarısı sohbet botunun; ama kulağa ikisi de aynı ölçüde eski geliyor.
Yetmiş okur makineyi aradı ve her seferinde yazarı buldu.
Neden kimse bulamadı
Dönüp bakınca her şey yerine oturuyor. Klişe, sizden önce binlerce insanın yazdığı bir ifadedir. Bir dil modeli de tam olarak bundan öğrenir: binlerce insanın yazdığı metinden. Ondan yeni bir klişe uydurmasını isterseniz en iyi yaptığı şeyi yapar ve tanıdık parçalardan en olası devamı kurar. Ortaya çıkan söz, bir yazılımın icadı olsa da kulağa yüz yıldır köy kahvelerinde söyleniyormuş gibi gelir.
Makine metninin peşine düşenler genelde başka bir şey arar: fazla pürüzsüz, fazla kusursuz, tonu hafifçe kaymış bir cümle. Jaenada’nın okurları yetmiş şüpheli pasaj işaretledi ve yetmişini de kendisi yazmıştı. Bu bilimsel bir test değildi. O okurların kim olduğunu ya da kaç sayfa okuduklarını kimse bilmiyor. Yine de ders gözden kaçacak gibi değil. Kendine özgü sesi olan bir yazarın metninde, makinenin yazdığı yarım cümle düzyazının içinde eriyip gidiyor. Makine en yıpranmış kalıpları taklit ediyorsa daha da çabuk eriyor.

Bir programın yakaladığı kitap
Bu hikâyenin öbür ucunda Quebec’te yaşayan Haiti asıllı Kanadalı romancı Thélyson Orélien duruyor. C’était ça ou mourir (Ya Buydu Ya Ölüm) adlı romanı Fransa’nın çok satanlar listesinin zirvesine çıktı, yaklaşık 35.000 nüsha sattı ve Fnac kitapçı zincirinin verdiği ödülü kazandı. Dexerto’nun aktardığına göre, aşağı yukarı aynı sıralarda Balance ton Claude (“Claude’unu ele ver”) adlı anonim bir X hesabı kitaptan pasajları Pangram dedektöründen geçirdi ve romanın neredeyse tamamen makineye yazdırıldığını ilan etti. Bundan sonra işler hızla gelişti.
// Zaman çizelgesi
- Balance ton Claude hesabı, Orélien’in romanına ait Pangram sonuçlarını paylaşıyor.
- Goncourt Akademisi, güvenilir bulduğu analizleri ve yazarın önceki metinlerindeki alıntıları gerekçe göstererek kitabı 16 romanlık ilk listesinden çıkarıyor.
- Orélien eski intihallerini kabul ediyor ama romanı bir makinenin yazdığını reddediyor.
- Yayıncısı Boréal onunla yollarını ayırıyor ve kitabı yeniden basmayı reddediyor.
- Ödül günü Akademi başkanı Philippe Claudel, yıl bitmeden kurallara şunu yazacaklarına söz veriyor: Ödül, bir insanın yazdığı kitaba verilir.
Meseleyi dedektörün yüzdeleri çözmedi. Boréal, el yazmasının tüm çalışma taslaklarını topladı ve dışarıdan bir inceleme yaptırdı. İnceleme “bazı belgelerin meta verisinde yapay zekâ etiketlerinin izlerini” buldu. Meta veri, yazılımın metinle birlikte dosyaya yazdığı gizli bilgilerdir. Yayınevi ne kadar yapay zekâ kullanıldığını bilmediğini kabul etti ve asıl meselenin yazarlarla yayıncılar arasındaki güven olduğunu söyledi. Orélien geri adım atmıyor: “Kitabı ben yazdım.” Yapay zekânın yalnızca tarihsel araştırmada ve başka dillerden çeviride yardımcı olduğunu söylüyor.
Bir dedektör aslında neyi sayar
Davayla ilgili haberlerde Orélien’in kitabına dair hiçbir yüzde geçmiyor. Haberler yalnızca hesabın vardığı sonucu tekrarlıyor: Roman neredeyse tamamen makine yazımı. Akademi de herhangi bir rakam vermedi. Pangram bir sayı gösterdiğinde bile onu yanlış okumak kolay. Selectra’nın belirttiği gibi, Pangram “%99” dediğinde bu, kararından ne kadar emin olduğunu değil, işaretlediği kelimelerin oranını gösterir. Güven düzeyi ayrıca ve pasaj pasaj bildirilir: yüksek, orta ya da düşük. Şirketin açıklamasına göre, insanların ve makinelerin yazdığı yaklaşık bir milyon belgeyle eğitilen dedektör her parçaya “insan”, “yapay zekâ destekli” ya da “yapay zekâ üretimi” etiketi koyuyor.
Şirket yanlış pozitiflerin sıfıra yakın olduğunu söylüyor; ama sıfıra yakın, sıfır demek değil. Pangram alarmı neyin tetikleyebileceğini kendisi sıralıyor: Grammarly düzeltme aracıyla cilalanmış metin, bir çeviri aracı, Google Docs’taki “Yazmama yardım et” düğmesi ya da bir ChatGPT sohbetinden yapıştırılmış tek bir cümle. Jaenada’nın yaptığı da tam olarak bu. Ama koca bir romanda bu yarım cümlenin oranı devede kulak; dedektörün ölçtüğü de tam olarak kelime oranı. Pangram’ın yöntemini kendi anlattığı haliyle esas alırsak, yazılım da büyük ihtimalle Jaenada’yı, tıpkı yetmiş okuru gibi, gözden kaçırırdı.
Orélien’in durumunda tersi oldu: Yazılıma kanıtlardan önce inanıldı. Kitabı, el yazması dosyalarına daha kimse bakmadan, bir dedektör alarmı ve eski alıntıları yüzünden ülkenin en önemli ödülünün yarışından çıkarıldı. Sonradan yapılan inceleme şüpheyi doğruladı ama her şey ters sırayla yapılmıştı.

İnsan üzerine bir kural
Goncourt Akademisi kendi dersini çıkardı. Radio-Canada’nın aktardığına göre Akademi başkanı Philippe Claudel 3 Kasım’da “Kuralları değiştireceğiz ve yıl bitmeden kabul edeceğiz; Goncourt Ödülü’nün bir insanın yazdığı eseri ödüllendirdiğini bir kez daha açıkça belirtmek için,” dedi. Gallimard yayınevinin başındaki Antoine Gallimard ise yapay zekâ kullanan bir yazarın bunu açıkça söylemesinin yeterli olduğunu düşünüyor. BFMTV’ye göre yayınevi, el yazmalarını yayımlamadan önce bir yapay zekâ dedektöründen geçirme kararı aldı.
Üç Fransız girişimci ise tam tersi bir yol seçti. Ekimde, yapay zekâyla birlikte yazılan kitaplar için Prix Pascal’ı başlattılar. Adaylar el yazmasıyla birlikte hangi modelin nasıl yardım ettiğini anlatan teknik bir dosya da sunuyor. Kazanan aralık ortasında açıklanacak.
Jaenada’ya gelince, yapay zekâyı “ironik” biçimde ve çok sınırlı kullandığını söylüyor. Ona göre yokmuş gibi davranmanın anlamı yok; onu “evcilleştirmek, ama yerini ona kaptırmamak” gerekiyor. Romanında yarım cümlelik makine metni var ve bunu da hiçbir dedektör yakalamadan kendisi açıkladı. Akademi kurallarını tamamladığında böyle bir kitap hâlâ “bir insanın yazdığı” sayılacak mı? Dedektörlere ise şimdilik aynı romandan bir cümle yakışıyor: “İnanmak ekmek yemez, ama sofraya ekmek de koymaz.”







