Sohbet botu tırmanışı planladı, ama dönüş saatini hiç söylemedi

Plana göre Shasta Dağı’nın zirvesine tırmanış 8 saat sürecekti. Kaliforniya’nın Roseville kentinden üç acemi yürüyüşçü sabah 3’te kamptan çıktı, akşam 7’de zirveye vardı ve ertesi sabah dağdan ancak kurtarıcıların eşliğinde inebildi. Siskiyou County Şerif Ofisi, grubun hazırlığını “kritik bir hata” diye nitelendirdi. Yürüyüşçülerin kendi anlattıklarına göre rotalarını ve malzeme listelerini Google’ın Gemini’si hazırlamıştı; bot da onlara ihtiyaçlarından çok daha az yiyecek ve su almalarını söylemişti.

Hikâye “Yapay zekâ yürüyüşçüleri yoldan çıkardı” diye yayıldı. Bir ay sonra Kanada’da kurtarma ekipleri 16 yaşında bir genci uçurumdan indirdi ve ilk haberlerde yine bir sohbet botunun adı geçti, bu kez Claude’un. Ama kurtarma raporlarını dikkatle okuyunca kötü robot rehber imajı silikleşmeye başlıyor. Shasta’nın baş tırmanış korucusu Gemini’nin tavsiyeleri için “berbat bilgi değildi” dedi. Genç ise rotasını sıradan haritalarla planladığında ısrar ediyor. Sorun botun yalan söylemesi değil. Bot tam bir özgüvenle cevap veriyor; dağdaki bir acemininse bu cevabı karşılaştırabileceği hiçbir şey yok.

On altı saate uzayan sekiz saat

Shasta Dağı, Kuzey Kaliforniya’da 4.322 metre (14.179 fit) yüksekliğinde bir yanardağ. Üçlünün seçtiği Clear Creek rotası teknik değil: ip ya da tırmanış ekipmanı gerekmiyor, kondisyon ve hazırlık yeterli. Grup cumartesi günü yaklaşık 2.560 metrede (8.400 fit) kamp kurdu. Pazar sabahı saat 3’te günlük sırt çantalarıyla zirveye doğru yola çıktılar.

Korucular tırmanıcılara şunu öğütler: öğlene kadar zirveye varamadıysanız geri dönün; böylece inişe yetecek kadar gün ışığı kalır. Öğlen olduğunda üçlü dokuz saattir tırmanıyordu: bütün çıkış için öngörülen süreden bir saat fazla. Zirveye hâlâ yedi saat vardı. Geri dönmenin tam zamanıydı. Onlar ise devam etti ve akşam 7’de zirveye çıktı.

Karanlıkta inmeye başladılar, telefonlarının şarjı bitti ve yaklaşık bir saat sonra rotadan sapıp dağın en tehlikeli bölgelerinden biri olan Mud Creek Kanyonu’na girdiler. O gece içlerinden biri düşüp dizini incitti. Sabah ABD Orman Servisi’nin tırmanış korucuları ve şerifliğin arama kurtarma gönüllüleri onları “bitkin, aç ve susuz” halde buldu.

Gemini’nin ne söylediğini yalnızca yürüyüşçülerin kendi anlatımından biliyoruz. Bir şerif yardımcısına hem rotada hem de malzeme listesinde bota güvendiklerini anlattılar. Bot onlara daha az yiyecek ve su almalarını, güya “sindirimi çok uzun süren” yağlar yerine basit karbonhidratları tercih etmelerini söylemiş.

“Berbat bilgi değildi”

Nick Meyers, Orman Servisi’nin Shasta’daki baş tırmanış korucusu ve Mount Shasta Çığ Merkezi’nin yöneticisi. Söylediğine göre 2026, ziyaretçi olaylarında yapay zekâyla ilk kez karşılaştığı yıl. Bu sezon üç olay yaşandı ve yalnızca birinde kurtarma gerekti. Bir başkasında bir ziyaretçi, yapay zekânın çizdiği bir haritayla geldi; Meyers bu haritayı “berbat, gerçekten çok kötü” diye özetledi. Üçüncüsü şaka gibi. Bir kadın çadırını kamp yapmanın yasak olduğu bir yere kurdu ve koruculara “Ama ChatGPT burada kamp yapabileceğimi söyledi” dedi.

Daha ilginci, Meyers’ın üçlü hakkında söyledikleri. Ona göre Gemini’nin tavsiyeleri berbat değildi; grubun asıl sorunu dağ sezgisinin zayıflığı ve yanlış kararlardı. Uzun bir tırmanış öncesinde karbonhidrat yüklemek hiç de çılgınca bir öneri sayılmaz. Sorun başka yerde. Bot bir plan verdi ama en önemli kuralı vermedi: öğlene kadar zirvede değilsen geri dönersin. Dağda bu kural her türlü malzeme listesinden önce gelir üstelik ona tam da zirve el uzatsan dokunacak kadar yakın göründüğü anda uymak gerekir.

Meselenin özü bu. Bot kendisine sorulan soruyu cevaplar, hem de emin bir tonla. Acemi ise hangi soruları sorması gerektiğini bilmez ve cevabın neyi dışarıda bıraktığını göremez. Meyers, yapay zekânın deneyimsiz insanlara fazla özgüven verebileceği konusunda uyardı. Deneyimli bir tırmanıcı aynı planı okuyunca hemen “Geri dönüş saati nerede?” diye sorar. Acemi ise okur ve yola koyulur.

Claude’un hiç tırmanmadığı bir dağ

3 Ekim 2026’da North Shore Rescue ekibi, 16 yaşındaki Bryce Gowryluk’u Vancouver yakınlarındaki Crown Dağı’nda bir uçurumdan kurtardı. Zirveye standart bir yürüyüş patikası çıkıyor ama o, yer yer elleri de kullanarak tırmanmak gereken bir kaya oluğu olan Crown Gully’yi seçti. Daha yukarıda Widowmaker’ın son duvarının dibinde mahsur kaldı. Widowmaker, ip ve onu kullanacak beceri olmadan kimsenin denememesi gereken bir kaya tırmanışı rotası. Ne yukarı çıkabiliyor ne aşağı inebiliyordu, bu yüzden yardım çağırdı.

Şanslıydı. Kurtarma ekibi aynı dağda helikopter eğitimini yeni bitirmişti. Ekipten biri iple yanına ulaştı ve onu helikopterin alabileceği bir noktaya taşıdı. Arama yöneticisi Paul Markey, gencin canından korktuğunu ve “becerilerini aşan bir duruma düştüğünü, işlerin çok çabuk sarpa sarabileceğini” söyledi.

Markey gazetecilere önce gencin gezisini Claude ile planladığını söyledi. Bryce ise Kanada’nın kamu yayıncısı CBC’ye farklı bir hikâye anlattı. Rotayı AllTrails ve Google Maps’te oluşturmuş, Claude’a yanına ne alması gerektiğini sormuş, araziyle ilgili birkaç ayrıntıyı da onunla bir kez daha kontrol etmiş. İşaretsiz bir yol ayrımında yanlış tarafa sapmış ve tırmanış rotasına girdikten sonra geri inemeyeceğini fark etmiş. Yine de kurtarıcılar olayın ardından yürüyüşçülere rotalarını yapay zekâyla değil, CalTopo, AllTrails ve Gaia GPS gibi harita araçlarıyla planlamalarını tavsiye etti.

İroniyi gözden kaçırmak zor: genç, AllTrails’te çizdiği bir rotada kayboldu ve kurtarıcılar şimdi AllTrails’i sohbet botuna güvenli bir alternatif olarak öneriyor.

Dışarıdan bakınca Crown Dağı’nda suçun kimde ya da neyde olduğunu söylemek imkânsız. Açık olan şu: zincirde sıradan bir harita uygulaması da varken sohbet botu ne kadar çabuk baş şüpheli ilan edildi. Daha kimse botun gerçekte ne önerdiğini sormadan adı manşetlere çıktı.

Kendinden emin ses neden kazanır

Pennsylvania Üniversitesi’nin işletme okulu Wharton’daki araştırmacıların bunun için bir adı var. Steven Shaw ve Gideon Nave, 1.372 katılımcıyla üç deney yürüttü. Katılımcılar tuzak olarak kurgulanmış yedi mantık bulmacası çözdü: bir cevap hemen akla gelir ve yanlıştır, doğrusuna ise ancak düşünerek varılır. Eski bilmeceyi düşünün: “Bir kilo pamuk mu ağır, bir kilo demir mi?” Katılımcıların bir kısmı bir sohbet botundan yardım isteyebiliyordu. Araştırmacılar botu gizlice kendileri yönlendiriyordu: bazı bulmacalarda bot haklıydı, bazılarında ise aynı özgüvenle yanılıyordu.

Yani yanlış bilgi veren bir botla çalışanlar, hiç botu olmayanlardan daha kötü sonuç aldı. Üstelik bot, ipucu doğru da olsa yanlış da olsa insanların kendine güvenini artırdı. İki şey işe yaradı: para ve anında geri bildirim. Bunlar olmadan insanlar kötü ipuçlarının yalnızca beşte birini reddetti. Doğru cevap başına 20 sent kazandıklarında ve sonucu hemen öğrendiklerinde reddetme oranı %42’ye, yani neredeyse yarıya çıktı. Shaw, bunların bulmacalar üzerinde yapılmış kontrollü deneyler olduğunu, insanların yapay zekâyı gündelik hayatta nasıl kullandığının tam resmini vermediğini dikkatle vurguluyor.

Şimdi aynı durumu dağa taşıyın. Laboratuvarda yanlış bir cevap katılımcıya 20 sente mal oluyordu ve geri bildirim anında geliyordu. Shasta’da geri bildirim akşam 7’de, karanlıkla birlikte geldi.

Sohbet botunun dağ hakkında bilmedikleri

Gemini ve Claude internette arama yapabilir ama yamacın bugünkü halini göremez; güncel bir durum raporu ise internette hiç olmayabilir. Siz söylemedikçe bot, tecrübenizin bir şehir parkında yapılmış iki yürüyüşten ibaret olduğunu da bilemez. Üstelik sormaz da. Daha Temmuz 2026’da Wyoming’deki Grand Teton Ulusal Parkı ziyaretçileri uyarmıştı: yapay zekâ başlangıç noktası olarak iyidir ama eskimiş bilgiler sunabilir ve insanları yanlış patikaya gönderebilir. Park, “Güvenliğiniz sizin sorumluluğunuzdadır” diye yazmıştı.

Adil olmak gerekirse, sohbet botlarının kurtarma sayısını artırdığına dair henüz bir kanıt yok. İnsanlar sohbet botlarından çok önce de dağlarda kayboluyordu. Yeni olan başka bir şey. Eskiden bir yürüyüşçü planını bir düzine kaynaktan bir araya getirir ve ister istemez onları karşılaştırırdı. Şimdi plan, malzeme listesiyle birlikte, tek bir pürüzsüz ve kendinden emin cevap olarak önünüze geliyor.

Kurtarmanın ardından Siskiyou şerifi hiçbir teknoloji gerektirmeyen bir öneride bulundu: gezinizden önce Mount Shasta korucu istasyonunu arayın. Telefonu açan kişi dağın bugün ne halde olduğunu bilir; üçlünün hiç sormadığı soruyu da ona sorun: kaçta geri dönmeli?