Swift телескопын құтқаруға ұшқан робот бірінші болып жанып кетті

2026 жылғы 25 қыркүйекте LINK деп аталатын робот-эвакуатор Жер үстінде жанып кетті. Оны 22 жыл бойы ғаламдағы ең қуатты жарылыстарды аулап келген, енді баяу құлап бара жатқан Swift ғарыш телескопын құтқару үшін ұшырған еді. Құтқарушы бірінші өлді. NASA Swift-ті 23 қазанда өшірді , ал телескоп бірнеше апта ішінде атмосфераға кіреді.

Бұл орбитадағы ешкім мұндай сапарға дайындамаған жерсерікке жармасуға жасалған алғашқы әрекет еді. Swift-те тұтқа да, қосылатын порт та жоқ; құтқару миссиясын жасаған компания басшысы Гонхи Ли айтқандай , онда «ешқандай интерфейс те, ұстайтын тетік те, USB-порт та жоқ». Ли инженерлерінде өте қарапайым нәрсе жетіспегенін еске алды : 2004 жылы ұшырар алдында телескоптың артқы жағын ешкім суретке түсірмеген.

Бір минуты ғана бар аңшы

Swift гамма-сәулелік жарқылдарды аулады: бұл жарқылдарды ауқымды жұлдыздар өлгенде және олардың қалдықтары соқтығысқанда пайда болады. Жарқыл секундтың үлесінен бірнеше минутқа дейін созылады, ал одан кейін қалатын сөніп бара жатқан жарық шағылысы (afterglow) деп аталады. Swift жарқылды байқап, шамамен бір минутта сол жаққа бұрылып, координаттарды басқа обсерваторияларға жіберетін; бірде ол 0,03 секундқа созылған, көз ілеспей өтетін жарқылды да ұстады. Телескоп екі жылға арналған еді, ал ол 22 жылға таяу жұмыс істеп, 2000-нан астам жарқылды тапты.

Күн аспанды ісіндірді

Swift аласа ұшады, және оның өзін көтеретін қозғалтқышы жоқ . Ол биіктікте ауа дерлік жоқ, бірақ толық жоқ емес, сондықтан әр айналым оны сәл төмен тартады. Соңғы жылдары Күн ерекше белсенді болды. Ол атмосфераны қыздырады , атмосфера жоғары қарай ісінеді, ал төмен орбитадағы жерсеріктер күшті кедергі сезінеді.

Swift бастапқыда шамамен 600 км биіктікте болды. 2026 жылдың ақпанына қарай ол 400-ден төмен түсті, ал құтқару тек 300-ден жоғары болғанда ғана мүмкін еді. Бірнеше ай ғана қалды, команда ғылым мен уақыттың арасында таңдауға мәжбүр болды. 11 ақпанда олар рентген және ультракүлгін телескоптарын тоқтатып, Swift-ті ең аэродинамикалық қалыпқа қойды. Сәуірде қуатты үнемдеу және күн панельдерін ауаны азырақ ұстайтындай бұру үшін жарқылдарды анықтағышты да өшірді.

Телескоп аспанда ұзағырақ қалу үшін аспанға қарауды тоқтатты.

Тоғыз айда жасалған эвакуатор

2025 жылдың қыркүйегінде NASA Аризона штатының Флагстафф қаласындағы Katalyst Space компаниясына 30 миллион доллар төледі . Swift-тің өзі 364 миллион доллар тұрды, яғни құтқару телескоп бағасының оннан бір бөлігінен азына түсті. Katalyst ғарыш аппаратын жасап, Swift-ке жетіп, оны ұстап, жоғары итеруі керек еді.

LINK биіктігі 1,8 метр , салмағы шамамен 400 кг болып шықты. Онда лидарлары бар үш робот-қол (нысанның 3D-бейнесін құрайтын лазерлік қашықтық өлшегіштер), үш ксенондық ион қозғалтқышы және екі 6 метрлік күн панелі болды. Жоспар: бірнеше апта Swift-тің айналасында айналып, корпустан ұстайтын жерлерді іздеу, содан кейін айлар бойы оны баяу жоғары итеру. Бұл іздеуді тікелей жасауға тура келетін еді, өйткені инженерлерде телескоптың артқы жағының суреттері де, егжей-тегжейлі көрінісі де болмады. Құтқарушы ұстау үшін қажеттінің бәрін алып жүрді, ал LINK жобасын басқарған Кирен Уилсон қарқын туралы ашық айтты: алты ай бұрын бүкіл ғарыш аппараты PowerPoint-тағы слайдтар ғана болған.

2026 жылғы 3 шілдеде LINK орнатылған Pegasus XL зымыраны Тынық мұхитындағы Кваджалейн атоллының үстінде шамамен 12 км биіктікте тасымалдаушы ұшақтың астынан босатылды. Зымыран өз міндетін атқарды.

Үш аптада айналмаға айналды

28 шілдеде Katalyst LINK үш күн бойы бірнеше осьте айналып жатқанын хабарлады . Үш реакциялық дөңгелектің екеуі істен шықты. Бұл аппарат ішінде айналатын дөңгелектер: олардың жылдамдығын өзгерте отырып, жерсерік отын жақпай бұрыла алады. Аппаратпен байланыс үзіліп тұрды. Дегенмен компания байсалдылығын сақтады: LINK-те, олардың сөзінше, «Swift-пен кездесуге болатын жол бар» еді, ал Уилсон телескопты «дайындалмаған, бірақ ынтымақтас серіктес» деп атады.

Айналу, анықталғандай , ақаулы клапаннан болған. Инженерлер LINK-ті қайта бақылауға алды, бірақ оның Swift-ті ұстап, көтеруге отыны қалмаған еді. Бұл — соңы. 19 тамызда NASA мен Katalyst құтқаруды тоқтатты . «Біз мұндай нәтижеге ұмтылған жоқпыз, бірақ бұл миссияны сынап көруге тұрарлық еткен себептер өзгермейді», — деді NASA әкімшісі Джаред Айзекман.

Соңында екеуі кездесті, бірақ тек алыстан. Басқарушылар LINK-ті Swift-тен 12–15 км қашықтыққа жеткізді, бұл суретке түсіруге жеткілікті. Одан фото түсіруге болады, бірақ ештеңені ұстауға болмайды: құтқарушы 2004 жылы ешкім суретке түсірмеген артқы жаққа жете алмады. 25 қыркүйекте LINK атмосфераға қайта кіріп, жанып кетті, ол құтқаруға келген аппараттан бір айдан астам бұрын.

Құлағаннан кейін не қалады

Swift соңғы бақылауын 20 қазанда жасады. Ол 275 км-ден төмен түсіп кеткен, яғни бастапқы биіктігінің жартысынан азына дейін, ал мұнда ауа кедергісі соншалықты күшті, телескоп нысанды тұрақты ұстай алмайды. Қозғалтқышы жоқ болғандықтан, оның құлауын ешкім басқара алмайды. Аппараттың көп бөлігі жанып кетеді деп күтілуде, ал NASA Жердегі адамдарға зиян келу екіталай деп отыр.

Swift артында мұрағат қалдырады: 22 жылға жуық өлшемдер, 1,5 миллионнан астам ультракүлгін және оптикалық сурет, шамамен 12 терабайт дерек, барлығы ашық. Астрономдар оны әлі ұзақ уақыт зерттейді.

Swift уәде етілгеннен он бір есе ұзақ жұмыс істеді, және оны төмен тартып жатқан — ауа. LINK Swift-ті қайдан ұстау керек деген сұраққа жеткенше де болмады, өйткені алдымен өз клапаны істен шықты, ал Katalyst сабақтарды болашақ кездесу миссияларына алып жүретінін айтады. AP Swift-тің қарашаның басында атмосфераға кіруін күтуде . Құтқарушы да, құтқарылушы да бір айдан сәл астам айырмамен бірдей аяқталады: түнгі аспандағы қысқа жарқыл боп.