Бұл саңырауқұлақтан кейін үстел үстінде кішкентай адамдар жүреді, ал ішінде белгілі есірткі жоқ

Қытайдың Юньнань провинциясындағы мейрамханаларда бір ғана саңырауқұлаққа арнайы ас үй таймері қойылады. Таба отқа он бес минутқа қойылады, ал қонақтардан таймер шырылдамайынша тағамға тиспеуді сұрайды. Мұндай қатаңдықтың себебі оғаш: жеткілікті піспеген саңырауқұлақ жарты тәуліктен бір тәулікке дейін өткенде адамға ұсақ адамдарды көрсетеді. Бойы бірнеше сантиметрден отыз сантиметрге дейінгі ондаған, тіпті жүздеген кішкентай кейіпкерлер үстел үстінде жүріп, жиегінен құлап, табақтардың арасымен емес, табақтардың үстімен тып-тыныш қыдырады.

Жергілікті халық оны «цзяньшоуцин» деп атайды, мағынасы — «қолда көгереді», өйткені еті сынған жерінде түсін өзгертеді. Ғылыми атауы — Lanmaoa asiatica, және ол жүз жылға жуық жұмбақ болып келді. 2026 жылғы маусымда Юта университетінің микологтары Қытай мен Филиппиннен келген ұқсас әңгімелердің бәрі бір түрге апаратынын көрсетті. 1960-жылдары ЛСД-ны ашқан химик Альберт Хофман Жаңа Гвинеядан келген ұқсас саңырауқұлақтарды сынап көрді де, олардан ештеңе таппады. Енді зерттеушілер цзяньшоуцинде псилоцибин де, оны жасауға қажетті гендер де жоқ екенін анықтады.

Ережеге бағынатын кішкентай адамдар

Дәрігерлер мұндай елестерді Свифттің «Гулливердің саяхаттарындағы» Лилипутияның ұсақ тұрғындарына байланысты лилипуттық галлюцинациялар дейді. Әдетте бұл — ауырудың сирек белгісі. Цзяньшоуцин жағдайында олар ереже болып табылады. Докторант Колин Домнауэр келтірген Юньнань ауруханаларының жазбаларына қарағанда, осындай тамақтан кейін медициналық көмекке жүгінген науқастардың шамамен 96 пайызы кішкентай адамдарды көрген. Домнауэр сұхбатында айтқандай, елестер бірнеше күнге, кейде апталарға созылады.

Бір-бірімен кездеспеген адамдар бірдей егжей-тегжейді сипаттайды. Шамамен 90 пайызы жарқын киім киген, бойы 3 пен 30 сантиметр аралығындағы эльфтерге, клоундарға немесе перілерге ұқсас кейіпкерлерді айтады. Домнауэр мұражай блогында бір юньнандық профессордың әңгімесін қайталайды. Ол дастарқанды көтеріп, астында сарбаздардай марш жасап жүрген жүздеген кішкентай адамдарды көрген. Матаны биігірек көтергенде, олардың бастары үзіліп, матаның төменгі жағына жабысып қалған, ал денелері орнында марш жасай берген. Профессор тіпті оларды өлшеген: шамамен екі сантиметр. Тағы бір әңгімеде сорпа ішіп отырған адам кішкентай кейіпкерлердің қасықтан табаққа секіріп, сорпада жүзіп жүргенін көрген. Келесі қасықты аузына апарғанда, олар аузының ішінде де көрінген.

Ең оғашы — елестердің физика заңдарына бағынатыны. «Олар қабырғалардан өтіп кетпейді», — дейді Домнауэр. Науқастардың лилипуттары да солай әрекет етеді: жүздеген сипатталған жағдайды зерттеген голландиялық психиатр Ян Дирк Блом олардың 97 пайызында кейіпкерлер нақты ортада — еденде, үстелде немесе көрпеде «өмір сүргенін» санады.

Тоқсан жылдық «саңырауқұлақ ессіздігі»

Ұқсас саңырауқұлақ III ғасырдағы даос мәтінінде-ақ аталады: шикі жесең, «кішкентай адамды көресің» деп ескертеді. Батыс ғалымдары кішкентай адамдар туралы 1934 жылы ғана, Папуа — Жаңа Гвинея таулы өлкесінен естіді. Жергілікті халық нонда деп аталатын жабайы саңырауқұлақты жеген, ал кейбіреулерінде бөтен адамдар «саңырауқұлақ ессіздігі» деп атаған күй дамыған. Бір ақсақал бетінің айналасында саңырауқұлақтары бар ұсақ адамдарды көргенін айтқан.

1950–1960-жылдары антропологтар мен микологтар бұл жұмбақпен айналысты. Олар күдіктілерді ақ саңырауқұлақтың туыстары болетустардың бірнешеуіне дейін қысқартты. Үлгілер псилоцибинді бөліп алып, ЛСД-ны ашқан Альберт Хофманға жіберілді. Саңырауқұлақтан психоактивті қосылысты табатын біреу болса, ол — сол еді. Хофман ештеңе таппады.

Содан кейін тақырып тынышталды. Зерттеушілер «саңырауқұлақ ессіздігі» химиялық емес, әлеуметтік құбылыс болса керек деп шешті: адамдар елес күтті, өйткені әдет солай болды, сөйтіп оларды көрді. Бұл түсініктеме 1990-жылдарға дейін орынды көрінді, сол кезде Жаңа Гвинеядан мыңдаған шақырым жердегі Юньнаньнан ұқсас әңгімелер келді. 2008 жылы американдық миколог Дэвид Арора Economic Botany журналында Юньнаньның «кішкентай адамдарына» арнайы мақала арнады. Бірақ қай саңырауқұлақтың кінәлі екені белгісіз қала берді: Lanmaoa asiatica 2015 жылы ғана базар үлгілері бойынша сипатталды.

Бір түр, екі мың шақырым қашықтықта

Домнауэр бұл саңырауқұлақ туралы алғаш рет миколог Том Брунс жүргізген сабақта естіп, оны Юта табиғи тарих мұражайындағы Брин Дентингер зертханасында диссертациясының тақырыбы етті. 2024 жылы ол Филиппиннің солтүстігіндегі Кордильера тауларындағы бір қауымның седесдем деп аталатын жабайы саңырауқұлақты жейтінін білді. Тұрғындардың айтуынша, ол да кішкентай адамдарды әкеледі, оларға тіпті өз атауы бар: ансисит.

Домнауэр жергілікті жол көрсеткіштермен сонда барып, үлгілер жинады. Өзі жазғандай, аймақтың саңырауқұлақтарын бұрын ешкім ғылыми түрде зерттемеген. ДНҚ талдауы седесдем мен юньнандық цзяньшоуцин бір түр — Lanmaoa asiatica екенін көрсетті. Екі жерді екі мың шақырымнан астам теңіз бен тау бөліп тұр, ал саңырауқұлақ тек Қытайда өседі деп есептелген.

Бір-бірінен хабарсыз, саңырауқұлақты әртүрлі тәсілмен жейтін екі қауым бірдей нәрсені сипаттайды. «Бұл оғаш психологиялық әсерлердің мәдени көріністер немесе кездейсоқтық емес екенін көрсетеді», — деді Домнауэр университеттің баспасөз хабарламасында.

Команда санаған 17 Lanmaoa түрінің ішінде тек L. asiatica ғана елес тудыратын сияқты. Оның ең жақын туысы Солтүстік Америкада өседі. Оны жегеннен кейін елес көргендер туралы ешкім хабарламаған, бірақ бұл жай байқалмай қалған болуы мүмкін: ол саңырауқұлақты ешкім дерлік жемейді.

Жаңа Гвинея саңырауқұлағы әлі тексерілмеген күйінде қалып отыр. Дентингер оны Папуа — Жаңа Гвинеяда жинап көрмек болды, бірақ ерекше құрғақ ауа райы кедергі келтірді.

Психоделик жоқ, гендерде де жоқ

Ең танымал галлюциногенді саңырауқұлақтар екі заттың бірін өндіреді: «сиқырлы» саңырауқұлақтардағыдай псилоцибинді немесе шыбынжұт саңырауқұлағындағыдай ибот қышқылын. Мұндай молекуланы жасау үшін саңырауқұлаққа гендер, яғни оны сатылап құрастыратын ферменттердің рецепті қажет. L. asiatica геномында дайын зат та жоқ, рецепт беті де жоқ, тіпті алыс ұқсастық та табылмады. Химиялық сынақтар да ештеңе таппады. «Біз олардың ізін де таппадық», — дейді Домнауэр.

Енді мейрамхана таймерін еске түсіріңіз. Пісіру белгісіз затты жояды, сондықтан Юньнаньда жақсы піскен саңырауқұлақ дәмді тағам саналады. Зерттеушілер шикі және піскен үлгілерді салыстырып, қыздырудан не жоғалатынын іздейді. Домнауэрдің айтуынша, олар сығындының белсенді бөлігін бірнеше үміткерге дейін қысқартты. Саңырауқұлақ сығындысы берілген тышқандар бақылау тобынан айтарлықтай өзгеше әрекет етті, дегенмен тышқанның мінезі мұның адам көретін елеске қаншалықты жақын екенін айтып бере алмайды.

Домнауэр кінәлі зат алкалоид емес, яғни барлық дерлік белгілі галлюциногендер кіретін класс емес, ірі ақуыз болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды. Ақуыздар қыздырғанда жиі ыдырайды, сондықтан бұл идея ең болмағанда ас үй таймерімен сәйкес келеді. Әзірге бұл — нәтиже емес, болжам.

Ми неге кішкентай адамдарды сызады

Медицина үшін бұл жаңалықтың маңызы экзотикалық реңкпен шектелмейді. Лилипуттық галлюцинациялар көптеген ауруларды ілестіріп жүреді. 2021 жылы Блом сипатталған 226 жағдайды жинақтады, жартысы үш себепке тірелді: шизофрения, алкогольді қолданудың бұзылуы және көру қабілетінен айырылу. Жағдайлардың 8 пайызында науқас қайтыс болды, бірақ бұл елестері негізгі аурумен бірге жүрген адамдар еді. Блом бұл галлюцинациялар дәстүрлі түрде ойлағандай зиянсыз емес екенін ашық айтады.

Мидың мұны қалай тудыратыны толық түсінікті емес. Блом қарастыратын түсіндірмелердің бірі: мидың көру аймақтары әдеттегі сигналынан айырылғанда, өз бетінше сурет сала бастайды. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл сигнал әлсіреген кезде бос орынның орнына өз суреттерін көрсететін экранға ұқсайды. Көру қабілетінен айырылу басты себептердің қатарында болуы таңғаларлық емес.

Қиындығы — мұндай елестерді зерттеу қиын. Олар ескертусіз, ауру және егде адамдарда пайда болады, оларды зертханада шақыру мүмкін емес. Цзяньшоуцин мүлде бөлек. «Ол бұл әсерді сенімді түрде тудырады, ал аталған жағдайлар оны өте сирек тудырады», — деп түсіндіреді Домнауэр. Молекула табылса, нейробиологтарда алғаш рет лилипуттық галлюцинацияларды кесте бойынша қосып, мидың қай бөліктері жұмыс істеп жатқанын бақылауға мүмкіндік болады. Әзірге, Блом жазғандай, дәрігерлер елестердің өзін емес, олардың артындағы ауруды емдейді, ал мұндай молекула елестердің өз механизмін ашуы мүмкін.

Дентингер командасы сығындыны фракция-фракциясымен талдап жатқанда, Юньнаньның аспазшылары саңырауқұлақты дәл он бес минут қуыра береді. Өздері білмей, олар ғалымдар енді ғана бастап жатқан тәжірибені баяғыдан жүргізіп келеді: белгісіз молекула адамға лилипуттарды көрсетуін қанша қыздырғанда тоқтатады.