5 миллиард долларлық биткоин қазынасы біреудің юаніне сатып алынды: ол кімге бұйырады

Қытайдың түкпір-түкпіріндегі қарт салымшылар өз юандарын Lantian Gerui деген компанияға тапсырды. Компания басшысы Цянь Чжимин сол ақшаның бір бөлігіне биткоин сатып алды: айыптаушылардың айтуынша, шамамен 6 миллиард юань, ол кезде бұл шамамен 845 миллион доллар болған. Бүгін бұл монеталардың құны шамамен 5 миллиард доллар, олар Британия полициясының қолында жатыр. Бағаның өсімі салымшыларға бұйырмайтын сияқты.

2026 жылғы 12 қазанда Лондонның Жоғарғы соты алданған салымшылардың талаптарын ағылшын заңымен емес, қытай заңымен қарау керек деп шешті. Естігенде бұл құқықтық ұсақ-түйек сияқты. Бірақ осы шешім Британия мемлекетін қорның басым бөлігін, соның ішінде бүкіл өсімді өзіне қалдыруға жақындатады. Ал Нью-Йоркте екі есе үлкен қор үшін алаяқтықтың құрбандары, 11 қыркүйекте қаза тапқандардың отбасылары және АҚШ-ты хакерлік шабуылға айыптайтын Қытай таласып жатыр.

Хэмпстедтегі Либерландтың болашақ ханшайымы

Цянь Чжимин, басқаша Ядди Чжан, 2017 жылғы қыркүйекте жалған төлқұжатпен Қытайдан қашып шықты. Лондонда ол Хэмпстедтегі үйде тұрды, оның жалдау ақысы айына 17 000 фунттан асатын. Оның көмекшісі Цзянь Вэнь бұрын тамақ жеткізумен айналысқан, ол қымбат маңайдан үй сатып алмақ болды да, жұмыс берушісінің ақшасының қайдан келгенін түсіндіре алмады. Тергеу осыдан басталды. 2018 жылы полиция 61 000 биткоиннің кілттері бар құрылғыларды тапты, бұл Британия тарихындағы криптовалютаны тәркілеудің ең үлкен оқиғасы болды.

Ең бояуы қанық деталдар Цяньның күнделіктерінен табылды. Ол өзінің халықаралық банкін және Швециядағы құлыпты армандаған, ал 2022 жылға қарай Либерландтың ханшайымы болғысы келген. Либерланд — Хорватия мен Сербияның арасындағы Дунай жағасының бір тілім жерінде өздігінен жарияланған микромемлекет, оны ешбір ел мойындамайды.

2025 жылғы қыркүйекте Цянь ақшаны жылыстыру бойынша кінәсін мойындады, ал қарашада оған 11 жыл 8 ай бас бостандығынан айыру жазасы кесілді . «Сіздің мақсатыңыз таза ашкөздік болды», деді оған судья. Қылмыстық іс осымен аяқталды. Азаматтық іс басталды, және ол екеуінің ішінде қызығырағы.

Салымшылар биткоинді емес, юаньді жоғалтты

Салымшылардың бірі, мистер Ю, Lantian Gerui-ге ақшасын қалай тапсырғанын Би-би-сиға айтып берді . Компания уәде етілген табыстың бір бөлігін тамшылатып төлеп отырды, сондықтан ол ештеңеге күдіктенген жоқ. 2017 жылдың ортасында Қытай полициясы фирманы тексере бастады да, төлемдер тоқтады. Оның айтуынша, некесі бұл сынаққа төзбеді.

Ю да, басқа ешкім де биткоин сатып алған жоқ. Олар юань берді, ал олардың ақшасын криптоға айналдырған Цянь болды. Монеталар Британияда жатқанда, олардың бағасы талай есе өсті. Сонда бұл өсім кімдікі: юаньдары ұрланған адамдардікі ме, әлде қазынаны тапқан мемлекеттікі ме?

Жауап қай заңның қолданылатынына байланысты. Ұры сіздің ақшаңызға лотерея билетін сатып алып, ұтып алды делік. Ағылшын заңы бойынша салымшылар ұтыс, яғни монеталардың өзі, өздеріне тиесілі деп дәлелдей алар еді. Қытай заңы бойынша олар кредиторларға көбірек ұқсайды, ал заңгерлердің айтуынша олар салған ақшасын пайызымен шамамен қайтарып алуы мүмкін. Яғни билеттің бағасын аласың, джекпотты емес.

Мистер Джастис Марк Тернер қытай заңын таңдады . Оның дәлелі: схема Қытайда жұмыс істеді, келісімшарттар сонда жасалды, ақша сонда төленді, Цянь биткоинді де сол жерде, Huobi биржасы және биржадан тыс мәмілелер арқылы сатып алды. Әр талапкер монеталарға меншік мүддесі барын өзі дәлелдеуі керек екенін судья ерекше атап өтті. Заңда зардап шеккендердің бәріне төлем жасайтын жалпы схема жоқ: монеталар өзінікі екенін дәлелдегендер ғана бірдеме алады.

Айырманы кім алады

2026 жылғы 22 мамырға қарай британ сотында үлеске талап ету үшін шамамен 16 000 адам тіркелді . Бұл 128 000 салымшының 13 пайызынан аз. Тіркелу шетелмен, шет тілімен және лондондық заңгерлермен жұмыс істеуді білдірді. Қытайдағы қарт салымшы үшін бұл кез келген заңнан үлкен кедергі.

Қалғандары хат жазады. Салымшылар Қытайдың Сыртқы істер министрлігіне жолданған үндеуге 2500-ге жуық қол жинады : «Біз биткоиндердің Ұлыбританияда тәркіленіп, бізге қайтарылмауына ешқашан келіспейміз және келісе алмаймыз». Ю сөзін қарапайымырақ айтты. Ол Британия үкіметі, айыптаушылар және сот мейірім көрсетеді деп үміттенеді.

Мемлекеттің өз жоспарлары бар. Айыптаушылар үкіметке биткоиндерді қалдыруға рұқсат беруді сұрады, ал 2025 жылдың жазында The Telegraph канцлер Рэйчел Ривз бюджеттегі олқылықты жабуға көмектесу үшін тәркіленген криптоны сатуға үміт артып отырғанын жазды. Кейін айыптаушылар сотқа жеке өтемақы схемасын әзірлеуге уәде берді, бірақ егжей-тегжейін айтпады.

Салымшылар да берілмейді. 16 қазанда Жоғарғы сот шамамен 16 000 талапкерге қытай заңы туралы шешімге шағымдануға рұқсат берді .

Қытайдың да жоспары бар. Лондон шешімінен кейінгі күні, 13 қазанда Тяньцзинь соты Британияда тәркіленген 62 000-ға жуық биткоинді конфискациялау туралы іс қаралатынын жариялады . Жалпы 128 000 адам ақша салған, ал қытайлық деректер бойынша олардың 102 000-нан астамы шығынға батқан.

Бір монеталар жиыны, екі сот.

Нью-Йоркте монеталар екі есе көп

Бұл оқиғаның америкалық туысы бар, ол одан да шиеленіскен. 2025 жылғы 14 қазанда АҚШ Әділет министрлігі 127 271 биткоинге тәркілеу туралы талап арыз берді , ол кезде олардың құны шамамен 15 миллиард доллар болған. Айыптаушылар монеталарды Камбоджадағы Prince Group-пен және оның төрағасы Чен Чжимен байланыстырады: ол адам саудасының құрбандары интернетте адамдарды алдауға мәжбүрленетін лагерьлерді басқарды деп айыпталады. 2026 жылғы қаңтарда Камбоджа Чен Чжиді тұтқындап, Қытайға тапсырды .

2026 жылдың қыркүйек айының соңында судья Рейчел Ковнер тәркілеуге қарсы шыққысы келген тоғыз болжамды құрбанның талабын қабылдамады . Логика Лондондікіне ұқсас: екі жерде де құрбан монеталардың өзіне тиесілі екенін дәлелдеуі керек. Бұл адамдар алаяқтарға ақшасын жоғалтты, бірақ ақшасы дәл осы әмияндарға түскенін көрсете алмады. Соттың айтуынша, олар ең жақсы жағдайда монеталарға еш құқығы жоқ жалпы қамтамасыз етілмеген кредиторлар. Үкімет ұтса, құрбандар Әділет министрлігінен өтемақы сұрай алады, бірақ иелер ретінде емес, өтініш берушілер ретінде.

Содан кейін сюжет бірде-бір жазушы батылы бармайтын бұрылыс жасайды. Талдаушылардың пайымынша, монеталар LuBian майнинг-пулынан шыққан. Майнинг-пул дегеніміз — мыңдаған компьютер биткоинді бірге өндіретін және сыйақыны бөлісетін қызмет. 2026 жылғы қаңтардың өзінде-ақ 11 қыркүйекте қаза тапқандардың туыстары монеталарға талап білдірді. Олар LuBian Иранмен байланысты деп дәлелдейді, және оларда Иранға қарсы сот шешімдері бар. 12 қазанда отбасы топтарының бірі қайта сотқа жүгінді : оның шешімдері бойынша Иран оған 671 миллион доллардан астам қарыз.

Осы кезде Қытайдың мемлекеттік киберқауіпсіздік агенттігі CVERC 2025 жылы АҚШ-ты 2020 жылғы желтоқсанда LuBian-нан жоғалған монеталарды американдық барлаудың операциясы кезінде алды деп айыптады . Әділет министрлігі заңсыздықты жоққа шығарады, бірақ әмияндарды қалай бақылауға алғанын түсіндірген жоқ.

Тәркілеу өтсе, монеталардың баратын жері айқын. 2025 жылғы 6 наурыздағы президент жарлығы үкімет түпкілікті тәркілеген биткоинмен толықтырылатын Стратегиялық биткоин резервін құрды және резервке оларды сатуға тыйым салады.

Ешкім қайтара алмайтын ең ашық ақша

Криптоның атағы бар: бәрі көрініп тұратын ақша. Әр транзакцияны бақылауға болады, және тергеушілер осыны пайдаланады: талдаушылар америкалық қорды блокчейндегі ізімен LuBian пулына байланыстырды. Бірақ блокчейн монетаның қайда кеткенін көрсетеді, ал сот басқа сұрақ қояды: ол кімдікі? Салымшының юаны мен полиция сейфіндегі биткоиннің арасында биржалар, делдалдар және жылдар тұр. Мыңдаған адамның әрқайсысы үшін осы шекара жүргізу мүмкін емес дерлік.

Белгісіз нәрсе көп. Лондондағы шешім алдын ала сипатта, ал сот шағымға рұқсат беріп қойды. Ол күшінде қалса да, қытай құқығының мамандары салымшылардың меншік құқығы мүлде бар-жоғын түсіндіруі керек. Өтемақы схемасы әлі жоқ, ал америкалық тәркілеу түпкілікті емес. Құрбандар шығынын қайтарып алып, мемлекет тек айырманы өзіне қалдыруы мүмкін. Тіпті сол айырма миллиардтарға жетеді.

Бұдан біртүрлі арифметика шығады. Бүкіл осы оқиғадағы ең жақсы инвестиция алаяқтың өзге адамдардың ақшасын биткоинге салу туралы шешімі болды. Ал одан ең көп пайда табатын тарап ештеңе салмаған, тек сегіз жыл бойы оның ісінде тәркіленген құрылғыларды ұстап тұрған тарап болуы мүмкін.