// Мазмұны
Қорғаудың бар уәжі бір ғана идеяға саяды: биткоин — өз құны жоқ электрондық жазба ғана, ал құнсыз нәрсені тонап алу мүмкін емес. Айыпталушы Таиландтағы Самуи аралында тұратын отбасын қорқытып, 2,48 биткоинін алған топқа көмектескен. Таиланд Жоғарғы соты бұл уәжді толық құрамда қарап, қабылдамады. Шешімнің қысқаша мазмұны 2026 жылғы 28 қазанда жарияланды: биткоин — мүлік, заң оны әмиянды қорғағандай тонаудан қорғайды.
Қолмен ұстай алмайтын нәрсені ұрлауға бола ма? Аңғал сұрақ секілді көрінгенімен, заңгерлер бұл туралы он жылдан астам таласып келеді, ал елдер әлі күнге әртүрлі жауап береді. Токио соты 2015 жылы биткоинге иелік етуге болмайды деп шешті. 1890-жылдары неміс соты дәл осындай логикамен электр тогын ұрлаған адамды ақтады: ток — зат емес. Жауап күнделікті өмірге де әсер етеді. Полиция ұрлық туралы арызыңызды қабылдай ма? Биржа банкроттыққа ұшыраса, тиындар кімге тиесілі болады?
Самуидағы кафе
Тонау 2022 жылғы 15 қыркүйекте Самуидағы кафеде болды. Бес шетелдік еркек бір ер адаммен және оның әйелімен, Ресей азаматшасымен үстелге отырды. Іс туралы бір баяндамаға сәйкес, олар отбасының қай жерде жүріп-тұратынын білетінін аңғартып, ерлі-зайыптылардың жас баласына қауіп төндіріп, ер адамның бетінен жұдырықпен ұрған. Осы қысымның астында әйелі 50 000 доллар тұратын 2,480801 BTC сатып алып (сол кезде шамамен 1,878 млн бат), шабуылдаушылардың бірі басқаратын әмиянға жіберген.
Сот құжаттарында айыпталушының аты аталмайды, оны «А мырза» деп атайды. Шешім туралы хабарларға қарағанда, ол кафедегі бес еркектің қатарында болмаған. Оның орнына топтың аралға келуін, тұратын жерін және паромен қашуын ұйымдастырған. Бірінші инстанциядағы сот оған 15 жыл берді, содан кейін жауабы іске көмектескендіктен мерзімді үштен біріне қысқартты. Он жыл қалды. Сот сондай-ақ биткоинді зардап шеккендерге қайтаруды, ал қайтара алмаса, 1,878 млн бат төлеуді міндеттеді. CoinDesk жазғандай, Жоғарғы сот он жылдық үкімді күшінде қалдырды.
Қорғаудың уәжі естілгеніндей бос емес еді. Таиландтың Азаматтық және коммерциялық кодексінің 137-бабы (оны Жоғарғы сот өзі келтіреді) «затты» материалдық объект, яғни дене-бітімі бар нәрсе деп анықтайды. Биткоинді қолға ұстау мүмкін емес. Оның салмағы да, көлемі де жоқ.
Сот нарықты жауап етіп келтірді. Биткоиннің нарықтық бағасы бар, сатып алушы табылса, оны қолма-қол ақшаға айырбастауға болады, оны кез келген адам ұстай алады. Оның құны кемінде біреу төлеген бағаға тең. Судьялар сондай-ақ цифрлық активтер туралы 2018 жылғы қаулыны атады: онда криптовалюта тауар мен қызметке төлеу үшін қолданылатын электрондық деректер деп сипатталады. Таиланд Банкінің хатында крипто заңды төлем құралы емес деп айтылған; судьялар мұны басқа сұраққа жауап деп есептеп, шетке қойды. Алтын құймамен немесе картинамен де азық-түлікке төлей алмайсыз, бірақ екеуін де ұрлауға болады. Ақша болу мен мүлік болу — екі бөлек мәселе.
Ток та зат емес
Дәл осындай дау бұрын да болған, сонда қорғау жеңген. 1895 жылғы 12–17 қаңтар аралығында Киль қаласындағы бір адам төлеуге ниеті жоқ күйі қозғалтқышын жергілікті электр станциясының тогымен жұмыс істетті. Киль өңірлік соты оны ақтады. Неміс қылмыстық кодексі бойынша ұрлық — жылжымалы затты алу, ал зат дене-бітімді қажет етті. Судьялардың шешімінше, электр — күш немесе материяның күйі, субстанция емес. 1896 жылғы 20 қазанда Лейпцигтегі Германияның жоғарғы соты — Рейхсгерихт ақтау үкімін күшінде қалдырды.
Сот заңсыз жаза бере алмайды, сондықтан заң шығарушылар заң жазды. 1900 жылғы 9 сәуірде Германия «электр жұмысын тартып алуға» қарсы заң қабылдады: түрмеге қамау немесе 1500 маркаға дейін айыппұл салынатын. Ол бүгінге дейін Германия қылмыстық кодексінің 248c-бабы ретінде, ұрлық тарауында сақталған. Бірақ токты алу ешқашан ұрлық болып саналмады.
Биткоин де токтың мәселесіне ұшырайды: оны қалтаға салып алу мүмкін емес. Және ол одан да гөрі материалдық емес. Электр қуаты ең болмаса сымдармен ағады, ал биткоин ортақ аударымдар тізілімінің жазбаларының жиынтығы ретінде ғана өмір сүреді.
Ешкім иелене алмаған 458 тиын
2014 жылы Токиодағы биткоин биржасы Mt. Gox одан орасан көп биткоин ұрланғаннан кейін банкротқа ұшырады. Бір клиент банкроттық басқарушысынан өзінің 458 тиынын қайтаруды сұрады. Оның пайымы қарапайым болды: биткоин оныкі болса, оны банкрот массасынан бөліп, оған қайтару керек.
2015 жылғы тамызда Токио аудандық соты оны қанағаттандырмады. Жапонияның Азаматтық кодексі тек материалдық заттарға меншікті мойындайды. Клиент блокчейндегі жазба оның биткоині екенін және оны тек өзі басқаратынын дәлелдеді. Сот екі пікірді де қабылдамады. Блокчейн аударымдар тарихын сақтайды, ал «қалдық» сол аударымдарды қосқанда ғана пайда болады. Биткоиннің өзі болатын жалғыз жазба жоқ.
Бұл бірінші инстанция шешімі болатын, тараптардан басқа ешкімге міндетті емес. Соған қарамастан, ол осы пайымның қайда апаратынын дәл көрсетеді.
Биткоинге иелік етуге болмаса, құлаған биржаның клиенті кезекте тұрған бір несиегер ғана болып қалады.
Біреудің USDT-імен сатып алынған пентхаус
Сингапурда 2023 жылы бұл сұрақ жалақы ісінде көтерілді. Хо Кай Син Bybit биржасында қызметкерлерге криптовалютамен төлейтін мердігерде жұмыс істеді және айлық төлем кестелерін жалғыз өзі өңдеді. 2022 жылғы 31 мамыр мен 31 тамыз аралығында сегіз реттен тыс төлем 4 209 720 USDT көлемін төрт мекенжайға жіберді. Сол әмияндардың бірі, провайдер жазбаларында көрсетілгендей, оның жеке куәлігі мен селфиімен тіркелген болып шықты. Хо кінәні Джейсон есімді немере ағасына жапты, ол оның ноутбугын пайдаланған делінді. Сот Джейсон не болмағанын, не ондай рөл атқармағанын тұжырымдады.
Bybit мәліметінше, ақша шамамен 362 000 сингапур долларына жаңа көлікке және 30 000 сингапур долларының Louis Vuitton бұйымдарына жұмсалды. Хо сондай-ақ тапсырыс берген мемлекеттік пәтерін тоқтатып, күйеуімен бірге құны 3,7 млн сингапур долларына жуық меншікті пентхаус сатып алды. Судья Филип Джейаретнам крипто-актив иесінің «талап ету құқығы» (thing in action) түріндегі меншік құқығы бар деп жазды. Банк шотындағы ақшаны елестетіңіз: оған қол тигізе алмайсыз, бірақ ол сіздікі, сот оны қорғайды. Долларға байланған стейблкоин USDT біреудің мүлкі болғандықтан, сот Хоны қарызды төлеуге міндеттеп қана қоймай, тиындардың өзін иесіне қайтаруға бұйыра алды.
Биржаның емес, клиенттердің тиындары
Mt. Gox оқиғасының айнадағы көрінісі бар, және ол жүйесінің басым бөлігі бұрынғы шешімдерден құралатын жалпы құқық елінен шықты. 2020 жылы Жаңа Зеландиядағы судья Гендалл хакерлер бұзған Cryptopia криптобиржасының күйреуін қарады. Ол биржадағы тиындар клиенттерге тиесілі екенін және Cryptopia оларды 900 000-нан астам адамның атынан сақтап қана тұрғанын шешті. Мұндай шешімнің ұтылатындары болады. Тиындар ортақ қазаннан шыққан соң, Cryptopia-ның басқа несиегерлері аз қалды: өздеріне тиесілінің шамамен 85%-ын қайтарудың орнына, енді жартысынан азын күтуге тура келді.
Ұлыбритания ақырында мұны заңға айналдырды. 2025 жылғы 2 желтоқсанда цифрлық активтер туралы заң күшіне енді. Ағылшын заңы бұрын жеке мүліктің екі түрін мойындайтын: ұстауға болатын заттар және борыш қолхаты немесе банк шотындағы ақша секілді орындатуға болатын құқықтар. Енді екі санатқа да симайтын нәрсе тек соған байланысты мүлік ретіндегі қорғаудан айырылмайды. Крипто үшінші түр бола алады. Бұл үшінші санаттың шегі қайда аяқталатынын соттар анықтайтын болады.
Ресей оны алғаш болып тәркілеуді үйренді
Самуидағы кафеде тонаудан зардап шеккен әйел — Ресей азаматшасы, ал оның елі сол жауапқа қарама-қарсы жақтан келді: тәркілеуден бастады. 2026 жылғы 20 ақпанда Президент Владимир Путин цифрлық валютаны Қылмыстық кодекс мақсатында мүлік деп санайтын заңға қол қойды. Заң көбіне тәркілеу мен тәркілеп алуға қатысты. Тергеушілер кілттер сақталған флэшкаларды, аппараттық әмиянды немесе компьютерді ала алады, ал техникалық мүмкін болса, тиындарды мемлекет басқаратын мекенжайға ауыстыра алады.
Төрт айдан кейін, 2026 жылғы 16 маусымда Ресей Жоғарғы Сотының толық құрамы ұрлық, тонау және қарулы тонау туралы 2002 жылғы түсіндірмесін жаңартты. Енді ұрлауға болатын нәрселер тізіміне банк шоттары мен цифрлық рубльмен қатар цифрлық валюта мен цифрлық құқықтар да кірді. Мұндай активтерді ұрлау олар жәбірленушінің шотынан шыққан сәтте аяқталады. Жәбірленушілер үшін бұл соттар біреудің криптосын алуды банк шотынан ақша алғандай ұрлық немесе тонау деп қарауы керек дегенді білдіреді.
Мойындау екі жаққа да әсер етеді, және Ресейдің тәртібі мұны айқын көрсетеді. Мүлік — заң ұрыдан қорғайтын нәрсе, және оны тоқтатып, тәркілей алатын нәрсе де. Биткоин иелері үшін бұл әділ алмасу: тиын тек деректер болып саналғанша, ұрыны жазалау да, тиынды қайтару да қиын.
2022 жылғы бағамен өтемақы
Енді Самуидағы кафедегі отбасы қалды. Сот биткоиннің құнын оның бағасына байлады, сондықтан тиындар қайтпаса, өтемақы сол бағамен бекітілген: 1,878 млн бат. 2026 жылғы 30 қазанда, Binance бұзылғаннан кейін, биткоин 77 000 доллардан төмен түсті. Сол 2,48 BTC қазір шамамен 190 000 доллар тұрады, бұл әйел оны сатып алуға мәжбүр болған бағадан төрт есеге жуық артық.
Егер тиындар ешқашан табылмаса, отбасы қазіргі құнының шамамен төрттен бірін ақшамен алады. Биткоинді мүлік деп тану жұмыстың тек жартысы болды. Келесі дау қай баға есепке алынатыны туралы: сол кездегі құны ма, әлде қазіргі құны ма.
