Ол Құдайға сенбейді, бірақ жасанды интеллектен діни негізде босатылды

Дэвид Дурманға жұмыста ChatGPT қолданбау үшін Құдайға сенудің қажеті болмады. Ол — гуманист, яғни көзге көрінбейтін күштерге жүгінбей, адамгершілік өмір салуға тырысатын адам. 2026 жылғы қыркүйекте Кентукки университеті оны жасанды интеллектті қолданудан босатты. Бұл — жетінші күн адвентисіне сенбіде жұмыс істемеуге мүмкіндік беретін заңның дәл өзі. Жолды чат-боттардан көп бұрын 1960-жылдардағы әскерге шақырудан бас тартушылар салған: олар Құдайға сенетінін мәлімдемей-ақ соғысудан бас тартты. Одан да ерте, 1961 жылы, Жоғарғы Соттың сілтемесінде «зайырлы гуманизм» буддизммен бір қатарға қойылған.

TechCrunch бұл оқиғаны 29 қазанда жазды, яғни Американдық гуманистер қауымдастығы жеңісін жариялағаннан үш күн өткен соң. Қауіптің қандай екенін басқа бір оқиға көрсетеді. 2025 жылғы тамызда Coinbase бас директоры Брайан Армстронг подкастта инженерлеріне жасанды интеллектке негізделген код жазу көмекшілерін орнатуға бір апта бергенін айтып берді. Орнатпағандарды ол сенбідегі жиналысқа шақырды, ал дәлелді себебі жоқ кейбіреулер жұмыстан шығарылды. Армстронгтың өзі бұл тәсілді қатал деп атады. Дурманның оқиғасы жұмысшылардың «жоқ» деуге заңды жолы бар екенін көрсетеді.

Тең мүмкіндіктер кеңсесіне хат

Дурман — университеттің әкімшісі. Ол зерттеушілерге грант өтінімдерін әзірлеуге көмектеседі. Оған әзірге ешкім жасанды интеллектті қолдануды бұйырған жоқ: әріптестер мен басшылық бәрін құралдарды сынап көруге ғана шақырып отыр. Бірақ ол бұл шақырудың бұйрыққа айналуын күтпеуді шешті. Оған басқаның үлгісі түрткі болды: көктемде бағдарламалық жасақтама инженері Эрин Маус дәл осындай босатуға қол жеткізген еді.

Тамыздың соңында ол университеттің Тең мүмкіндіктер кеңсесіне өз наным-сенімдеріне сүйеніп жағдай жасауды сұрап хат жазды. Қыркүйектің ортасында кеңсемен кездесті, ал 25 қыркүйекте кеңсе өтінімді мақұлдады: бұл оның бөліміне шамадан тыс ауыртпалық түсірмейтіні анықталды. Хронология мен хаттан алынған дәйексөздер оған өтінім дайындауға көмектескен гуманистер қауымдастығының баспасөз хабарламасынан алынды.

Оның дәлелдері философиялық. «Өзімізге де, өзгелерге де адамгершілікті түрде әрекет ететін адам болуымыздың жолы — ақылымызды белсенді қолдану», — деді ол TechCrunch-қа. Егер осы ойлауды машинаға тапсырсаң, дейді ол, адамгершілікпен әрекет ету қабілеті міндетті түрде әлсірейді. Хатында басқа да қарсылықтар бар: жасанды интеллект адамдардың күнкөріс көзіне қауіп төндіреді, қоршаған ортаға зиян келтіреді және адам шығармашылығын ығыстырады. Хат ашық сөзбен аяқталады: «Мен ар-ожданыма қайшы келмей, бұл технологияны қолдана да, таратуға қатыса да алмаймын».

Құқық тұрғысынан Құдайсыз дін

1964 жылғы сәуірде Эллиотт Уэлш ар-ождан бойынша әскерден бас тартушының сауалнамасын толтырды. Ол оған қол қойды, бірақ алдымен «менің діни тәрбиемді және» деген сөздерді сызып тастады. Оның айтуынша, соғысқа көзқарасы тарих пен социологияны оқудан қалыптасқан. Уэлш әскерге шақырудан бас тартқаны үшін сотталды, бірақ 1970 жылы Жоғарғы Сот үкімді бұзды. Судьялар терең орныққан адамгершілік сенімдер де сенім сияқты соғыспауға бірдей құқық беретінін анықтады. Бес жыл бұрын, Даниэл Сигердің ісінде, сот бұл құқықты өмірінде сенімі дәстүрлі діндарлар үшін Құдай алатын орынға параллель орын алатын кез келген адамға таратқан болатын.

Дәл осы логика еңбек құқығында да жұмыс істейді. 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауы жұмыс берушілерге дін негізінде кемсітуге тыйым салады және діни сенімге жағдай жасауды талап етеді. Заңның орындалуын қадағалайтын федералдық агенттік — Тең жұмыспен қамту мүмкіндіктері жөніндегі комиссия (EEOC) дінді өте кең түсінеді. Құдайға сену міндетті емес: жақсы мен жаман туралы адамгершілік сенімдер де есептеледі, егер адам оларды діни сенімдей беріктікпен ұстанса.

Тамыры одан да тереңде. 1961 жылы Жоғарғы Сот Рой Торкасоның ісін қарады. Мэриленд штаты оны нотариус етіп тағайындаудан бас тартты, себебі ол Құдайға сенетінін жариялағысы келмеді. Сот Торкасоның жағына шықты. Шешімнің 11-ескертпесінде Құдайға сенуді үйретпейтін діндер аталды: буддизм, даосизм, Этикалық мәдениет және зайырлы гуманизм. Мұның бәрі — АҚШ заңы; басқа елдердің өз ережелері бар.

Дурман ескі әдістерге деген сүйіспеншілікті сылтау етіп отырған жоқ. Ол адамның адамгершілігі қайдан шығады деген сенімдер жүйесін алға тартады, ал заң іздейтіні дәл осы.

Сенім қайда бітіп, жақтырмау қайда басталады

Бастығыңызға ChatGPT-дің ұнамайтынын айту босатылуға жеткіліксіз. EEOC әлеуметтік, саяси немесе экономикалық философиялар мен жай жеке қалауларды діни сенімге жатқызбайтынын ашық айтады. Заң өнімге шолу емес, тұтас дүниетанымды талап етеді.

Алайда жұмыс берушінің сол дүниетанымның дұрыс-бұрыстығын бағалауға құқығы жоқ. Адалдық, әдетте, алдын ала мойындалады, ал комиссия адамның сенімді «дұрыс» себептермен ұстануы маңызды емес екенін ескертеді. Оны ешқандай шіркеу де растауға тиіс емес.

Дурманға үлгі болған инженер Эрин Маус мұның қалай жұмыс істейтінін көрсетеді. 2026 жылғы көктемде Солтүстік Каролинада жұмыс істейтін, униталистік универсалист Маус этикалық және экологиялық себептермен жасанды интеллектті қолданудан босатуды сұрады. Оның конфессиясының жасанды интеллект бойынша ресми ұстанымы әлі жоқ; ол әзірге дайындалып жатыр. Мамыр айының ортасында компаниясы келісті. «Кодымды қолмен жазып, қолмен тексеріп жүрмін, мұны айтудың өзі ақылға сыймайтындай», — деді ол Business Insider-ге, оны Futurism қайталап жазды. Жасанды интеллектсіз де тапсырмаларын оны қолданатын әріптесі сияқты тез аяқтайтынын байқапты. Оның сөзінше, жасанды интеллект шын мәнінде бәрін өзгертіп жібермейтін сияқты.

Жұмыс беруші неге «жоқ» деуге қиналады

Адал сенімнің өзі босатуға кепілдік бермейді: жағдай жасау тым қымбатқа түссе, жұмыс беруші бас тарта алады. Бірақ 2023 жылы бұл есік едәуір тарылды.

Джеральд Грофф пошташы болды, жексенбіні демалыс күні ретінде ұстанды. Кейін Пошта қызметі Amazon-мен келісім жасасып, жексенбіде де сәлемдеме жеткізе бастады. Грофф 2019 жылы жұмыстан кетті, ал оның талабы ақырында Жоғарғы Сотқа жетті. Шешім бірауыздан, 9-ға 0 болып шықты. Бұған дейін көптеген соттар жұмыс берушіге болмашыдан қымбатқа түсетін кез келген жағдайдан бас тартуға рұқсат беретін. Енді ауыртпалық бүкіл бизнес тұрғысынан айтарлықтай болуы керек.

Мұны жасанды интеллектке қолдану күрделене түседі. 2026 жылғы маусымда FordHarrison заң фирмасының заңгерлері бас тарту қай кезде әлі де күшінде қалуы мүмкін екенін түсіндірді. Жасанды интеллектсіз жұмысты орындау мүмкін болмауы, клиентпен келісімшарт оны талап етуі немесе ол компанияның негізгі жүйесіне кіріктірілген болуы мүмкін. Жасанды интеллект «маңызды» немесе «тиімді» деген жалпы мәлімдемелер жеткіліксіз болуы ықтимал. Coinbase инженерлерінің бірі адал діни сенімді алға тартса, компания сол инженерді босату бизнеске елеулі зиян келтіретінін дәлелдеуге мәжбүр болар еді. Апелляциялық сот мұндай дауды әлі шешкен жоқ; әзірге белгілі барлық жағдай компанияның ішінде реттелген.

Жасанды интеллект түймесі экранда қалады

Дурманның босатылуының нақты шектері бар. Заңдық ақпарат сайты FindLaw мәліметінше, ол Microsoft Teams ішіндегі Copilot, ChatGPT және Claude сияқты құралдарға қарсы болған, енді оларды өзі қолдануға міндетті емес. Бірақ ол әріптестері сияқты жасанды интеллектпен жабдықталған сол платформалар арқылы жиналыстарға қатысып, материалдар тапсыра береді. Жиналыс Teams-те өтсе, Copilot сонда тұр; Дурман оны жай ғана қоспайды.

Мұндай өтініштердің көбейетіні сөзсіз. Рим Папасы Лев XIV жасанды интеллектті адам қадір-қасиетіне қауіп деп атады. Гуманистер қауымдастығының штаттағы адвокаты Александрия Хьюскенстің айтуынша, бұл алаңдаушылық католик ілімінде де, униталистік универсализмде де, гуманизмде де бар. Оның ұйымы сенбейтіндер заңның өздерін де қорғайтынын білгенін қалайды.

Дурман ешкімді өз жағына тартып жатқан жоқпын дейді; ол тек осындай күмәні бар адамдар әрекет етуге ерікті екенін сезінсе екен деп үміттенеді. Университет келісті, бірақ шартпен. Университет өкілі Джей Блантон TechCrunch-қа айтқандай, жағдай жасау «қызметкердің өз лауазымының негізгі міндеттерін орындауын жалғастыруына мүмкіндік бере отырып» жұмыс істейді. «Технология мен қызметтік міндеттер өзгерген сайын, жағдай жасау ақылға сыйымды әрі орындалатын күйде қалуы үшін қайта қаралуы мүмкін».