ربات برای نجات تلسکوپ Swift رفت و پیش از آن سوخت

در ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶، یک یدک‌کش رباتیک به نام LINK بالای زمین در جو سوخت. این ربات برای نجات تلسکوپ فضایی Swift به مدار فرستاده شده بود؛ تلسکوپی که ۲۲ سال قوی‌ترین انفجارهای عالم را شکار کرده و حالا آرام‌آرام سقوط می‌کند. نجات‌دهنده زودتر از نجات‌یافته مُرد. ناسا در ۲۳ اکتبر Swift را خاموش کرد و تلسکوپ ظرف چند هفته وارد جو می‌شود.

این نخستین تلاش برای چنگ زدن به ماهواره‌ای در مدار بود که هیچ‌کس هرگز آن را برای چنین دیداری آماده نکرده بود. Swift نه دستگیره دارد و نه درگاه اتصال. به گفتهٔ گونهی لی، مدیر شرکتی که پشت این عملیات نجات بود، آنچه کم داشت این بود: «هیچ رابط یا نقطهٔ گرفتن یا درگاه USB‌ای که بشود به آن وصل شد.» لی به یاد می‌آورد که مهندسانش چیزی بسیار ابتدایی را کم داشتند: پیش از پرتاب در سال ۲۰۰۴، هیچ‌کس از پشت تلسکوپ عکس نگرفته بود.

شکارچی‌ای که یک دقیقه وقت داشت

Swift دنبال انفجارهای پرتو گاما می‌گشت؛ جرقه‌هایی که از مرگ ستارگان پرجرم و برخورد بازمانده‌هایشان پدید می‌آیند. یک انفجار از کسری از ثانیه تا چند دقیقه طول می‌کشد و درخشش محوشونده‌ای که از خود به جا می‌گذارد «پس‌تاب» نام دارد. Swift انفجار را می‌دید، در حدود یک دقیقه به سمتش می‌چرخید و مختصاتش را برای رصدخانه‌های دیگر می‌فرستاد؛ یک بار جرقه‌ای را گرفت که فقط ۰٫۰۳ ثانیه طول کشید، کوتاه‌تر از یک پلک زدن. این تلسکوپ برای دو سال ساخته شده بود، نزدیک به ۲۲ سال کار کرد و بیش از ۲۰۰۰ انفجار را کشف کرد.

خورشید آسمان را باد کرد

Swift پایین پرواز می‌کند و هیچ موتوری ندارد که خودش را بالا ببرد. در آن ارتفاع هوا تقریباً خالی است، اما نه کاملاً، و هر دور گردش کمی آن را پایین می‌کشد. در سال‌های اخیر خورشید به‌ویژه فعال بوده است. خورشید جو را گرم می‌کند ، جو به سمت بالا باد می‌کند و ماهواره‌های مدار پایین پسای بیشتری حس می‌کنند.

Swift کارش را از حدود ۶۰۰ کیلومتر شروع کرد. تا فوریهٔ ۲۰۲۶ به زیر ۴۰۰ رسیده بود و نجات فقط بالای ۳۰۰ کیلومتر ممکن بود. چند ماه بیشتر وقت نمانده بود و تیم باید میان علم و زمان یکی را انتخاب می‌کرد. در ۱۱ فوریه تلسکوپ‌های پرتو ایکس و فرابنفش را متوقف کردند و Swift را در آیرودینامیک‌ترین حالتش پارک کردند. در آوریل حتی آشکارساز انفجارها را هم خاموش کردند تا برق صرفه‌جویی شود و پنل‌های خورشیدی طوری بچرخند که هوای کمتری بگیرند.

تلسکوپ برای اینکه بیشتر در آسمان بماند، از نگاه کردن به آسمان دست کشید.

یدک‌کشی که در نه ماه ساخته شد

در سپتامبر ۲۰۲۵ ناسا ۳۰ میلیون دلار به شرکت Katalyst Space از فلگستاف آریزونا پرداخت. خود Swift ۳۶۴ میلیون دلار هزینه داشت؛ پس نجات کمتر از یک‌دهم بهای تلسکوپ تمام می‌شد. Katalyst باید فضاپیمایی می‌ساخت، به Swift می‌رسید، آن را می‌گرفت و بالاتر هل می‌داد.

LINK با ارتفاع ۱٫۸ متر و وزن حدود ۴۰۰ کیلوگرم ساخته شد. سه بازوی رباتیک با لیدار (فاصله‌یاب لیزری که تصویر سه‌بعدی از جسم می‌سازد)، سه پیشرانهٔ یونی زنون و دو آرایهٔ خورشیدی ۶ متری داشت. نقشه این بود: چند هفته دور Swift بچرخد و نقاطی روی بدنه برای چنگ زدن پیدا کند، بعد ماه‌ها آرام آن را بالا ببرد. این جست‌وجو باید به‌صورت زنده انجام می‌شد، چون مهندسان نه عکسی داشتند و نه تصویر دقیقی از پشت تلسکوپ. نجات‌دهنده هر چه برای گرفتن لازم بود با خود داشت و کیران ویلسون، سرپرست پروژهٔ LINK، دربارهٔ سرعت کار صریح بود: شش ماه پیش‌تر، کل فضاپیما فقط یک فایل پاورپوینت بود.

در ۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ موشک Pegasus XL با LINK از زیر یک هواپیمای حامل، در ارتفاع حدود ۱۲ کیلومتری بالای جزیرهٔ مرجانی کواجالین در اقیانوس آرام رها شد. موشک کارش را درست انجام داد.

سه هفته تا چرخش مرگبار

در ۲۸ ژوئیه Katalyst گزارش داد که LINK سه روز است حول چند محور می‌چرخد و واژگون می‌شود. دو چرخ از سه چرخ واکنشی‌اش از کار افتاده بود. این‌ها چرخ‌هایی‌اند که درون فضاپیما می‌چرخند: ماهواره با تغییر سرعتشان می‌تواند بی‌مصرف سوخت بچرخد. ارتباط با ربات مدام قطع می‌شد. با این حال شرکت خونسردی‌اش را حفظ کرد: به گفتهٔ آن، LINK «مسیری ممکن برای رسیدن به Swift» داشت و ویلسون تلسکوپ را «شریکی آماده‌نشده اما همکار» خواند.

چرخش، چنان که معلوم شد ، از یک شیر معیوب بود. مهندسان LINK را دوباره مهار کردند، اما دیگر سوختی برای گرفتن Swift و بالا بردنش نداشت. کار تمام بود. در ۱۹ اوت ناسا و Katalyst عملیات نجات را لغو کردند . جرد آیزاکمن، مدیر ناسا، گفت: «این نتیجه‌ای نیست که برایش کار می‌کردیم، اما دلیل ارزشمند بودن این تلاش را تغییر نمی‌دهد.»

آن دو سرانجام به هم رسیدند، هرچند فقط از دور. کنترل‌کنندگان LINK را به فاصلهٔ ۱۲ تا ۱۵ کیلومتری Swift رساندند، آن‌قدر نزدیک که بشود عکس گرفت. از آنجا می‌شود عکس گرفت، اما نمی‌شود چیزی را چنگ زد: نجات‌دهنده هرگز به پشتی که در ۲۰۰۴ کسی ازش عکس نگرفته بود نرسید. در ۲۵ سپتامبر LINK دوباره وارد جو شد و سوخت، بیش از یک ماه زودتر از فضاپیمایی که برای نجاتش آمده بود.

بعد از سقوط چه می‌ماند

Swift آخرین رصدش را در ۲۰ اکتبر انجام داد. تا آن زمان به زیر ۲۷۵ کیلومتر رسیده بود، کمتر از نصف ارتفاع آغازینش، جایی که پسای هوا آن‌قدر زیاد است که تلسکوپ دیگر نمی‌تواند هدفی را ثابت نگه دارد. بدون موتور، هیچ‌کس نمی‌تواند سقوطش را هدایت کند. انتظار می‌رود بیشتر بدنهٔ فضاپیما بسوزد و ناسا می‌گوید آسیب به کسی روی زمین بعید است.

آنچه Swift پشت سر می‌گذارد یک بایگانی است: نزدیک به ۲۲ سال اندازه‌گیری، بیش از ۱٫۵ میلیون تصویر فرابنفش و نوری، حدود ۱۲ ترابایت داده، همگی عمومی. اخترشناسان مدت‌ها سرگرم کاوش در آن خواهند بود.

Swift یازده برابر بیشتر از وعده‌اش کار کرد و حالا هواست که آن را پایین می‌کشد. LINK هرگز به این پرسش نرسید که کجا باید آن را بگیرد، چون شیر خودش زودتر از کار افتاد؛ و Katalyst می‌گوید درس‌های آن را به ماموریت‌های دیدار بعدی خواهد برد. خبرگزاری AP انتظار دارد Swift در اوایل نوامبر وارد جو شود. نجات‌دهنده و نجات‌یافته با فاصله‌ای کمی بیش از یک ماه پایانی یکسان خواهند داشت: خطی کوتاه و درخشان در آسمان شب.