نخستین آزمون انسانی جوان‌سازی سلول‌ها با یک آنتی‌بیوتیک آکنه کار می‌کند

هشت هفته، سه نفر مبتلا به گلوکوم هر روز دوزی از داکسی‌سایکلین خوردند؛ آنتی‌بیوتیکی که معمولاً برای آکنه یا بیماری لایم تجویز می‌شود. هیچ‌کدام عفونت نداشتند. قرص یک کلید بود. تا وقتی دارو در خونشان می‌ماند، سه ژن در شبکیهٔ یکی از چشم‌هایشان روشن می‌ماند: سه تا از چهار ژنی که شینیا یامانکا، زیست‌شناس ژاپنی، در سال ۲۰۰۶ برای تبدیل سلول‌های بالغ موش به چیزی شبیه سلول‌های جنینی به کار برد.

عوامل یامانکا بیست سال است که شناخته‌شده‌اند. بازبرنامه‌ریزی جزئی ایدهٔ جوان‌تری است: ژن‌ها را فقط مدتی کوتاه روشن کنید تا سلول جوان‌تر شود بی‌آنکه کارش را فراموش کند. این ایده تا امروز در موجودات زنده فقط روی موش آزمایش شده بود؛ مقالهٔ کلیدی آن سال ۲۰۲۰ منتشر شد. حالا برای نخستین بار روی انسان امتحان می‌شود. ۸ اکتبر ۲۰۲۶ شرکت Life Biosciences از بوستون نخستین نتایج را اعلام کرد. در ۵۶ روز هیچ‌کس عارضهٔ جانبی جدی نداشت و میدان بینایی دو نفر از سه نفر بهتر شد. قطره و جراحی گلوکوم فقط از تلف شدن سلول‌های شبکیه کم می‌کنند. درمان این شرکت، ER-100، نخستین تلاش روی انسان است برای اینکه سلول‌های بیمار مثل سلول‌های جوان کار کنند. فعلاً شواهد این است: سه نفر، هشت هفته و بدون گروه کنترل.

قرص به جای کلید

این درمان سلول‌های گانگلیونی شبکیه را هدف می‌گیرد. رشته‌های بلند این سلول‌ها در کنار هم عصب بینایی را می‌سازند و تصویر را به مغز می‌رسانند. در گلوکوم این سلول‌ها به‌تدریج می‌میرند، اغلب به‌خاطر فشار بالای داخل چشم، و دید از لبه‌ها به‌سمت مرکز تنگ می‌شود.

ER-100 یک ژن‌درمانی است. با یک تزریق به چشم، ویروسی که برای انسان بی‌خطر است و نقش پاکت را دارد وارد می‌شود. درون پاکت سه ژن از ژن‌های یامانکا قرار دارد که به‌اختصار OSK نامیده می‌شوند. آن‌ها پروتئین‌هایی را کد می‌کنند که صدها ژن دیگر را خاموش و روشن می‌کنند. می‌شود آن‌ها را کلیدهای اصلی برنامه‌های سلول دانست.

ژن‌هایی که این‌گونه وارد شوند تقریباً برای همیشه در سلول‌های شبکیه می‌مانند. برای همین در طراحی یک قفل ایمنی گذاشته‌اند: ژن‌ها فقط تا وقتی کار می‌کنند که داکسی‌سایکلین در بدن باشد. قرص را قطع کنید، کلید دوباره خاموش می‌شود.

عامل چهارم یامانکا، یعنی c-MYC، کنار گذاشته شد. از میان این چهار عامل، این یکی از همه بیشتر به خطر سرطان ربط دارد.

نسخهٔ پشتیبان جوانی

همین چهار عامل نوبل ۲۰۱۲ را برای یامانکا آوردند که آن را با جان گردون بریتانیایی تقسیم کرد. اگر مجموعهٔ کامل روشن بماند، سلول به حالتی برمی‌گردد که از آن هر بافتی می‌تواند رشد کند. در ظرف کشت این کار مفید است و در بدن زنده خطرناک. سلول تخصصش را فراموش می‌کند؛ در موش‌ها این به تراتوم ختم شد، یعنی تومورهایی از بافت‌های درهم‌ریخته.

از اینجا ایدهٔ روشن کردن کوتاه‌مدت عوامل آمد: سلول جوان‌تر شود اما خودش بماند. ER-100 بر مقاله‌ای در نیچر تکیه دارد که آزمایشگاه هاروارد به رهبری دیوید سینکلر، ژنتیک‌دان، در ۲ دسامبر ۲۰۲۰ منتشر کرد. تیم او OSK را در سلول‌های گانگلیونی موش‌ها روشن کرد. سلول‌ها الگوی جوانانهٔ متیلاسیون DNA را بازیافتند؛ همان برچسب‌گذاری شیمیایی که دانشمندان با آن سن سلول را برآورد می‌کنند. رشته‌های عصبی پس از آسیب دوباره رشد کردند. بینایی هم در موش‌هایی با وضعیتی شبیه گلوکوم و هم در موش‌های صرفاً پیر برگشت.

سینکلر پیری را گردن «نویز اپی‌ژنتیک» می‌اندازد. خود DNA تقریباً تغییر نمی‌کند، اما برچسب‌هایی که به سلول می‌گویند کدام ژن‌ها را بخواند، با گذر زمان جابه‌جا می‌شوند. کتابی را تصور کنید که متنش سالم است اما بوک‌مارک‌هایش به‌هم ریخته. سینکلر از کار روی موش‌ها نتیجه گرفت که سلول‌ها ثبتی از جای بوک‌مارک‌ها در جوانی نگه می‌دارند و می‌شود آن را بازیابی کرد.

سینکلر از بنیان‌گذاران Life Biosciences است. در مقالهٔ ۲۰۲۰ او سهمی را در زیرمجموعهٔ این شرکت اعلام کرد که چنین درمان‌هایی را توسعه می‌دهد. او این کارآزمایی را «نخستین فرصت برای آزمودن» این دانست که آیا بازگرداندن آن اطلاعات می‌تواند بیماری انسان را کاهش دهد.

سه بیمار چه نشان دادند

این کارآزمایی فاز ۱ است و کار اصلی‌اش بررسی ایمنی است. قرار است ۱۸ نفر در آن ثبت‌نام کنند.

سه نفر نخست کمترین دوز را گرفتند. عوارضی داشتند، اما شرکت همهٔ آن‌ها را به خود تزریق، به بیماری‌های قبلی بیماران یا به پردنیزولون نسبت می‌دهد؛ استروئیدی که برای فرونشاندن التهاب داده می‌شود. چیزی پیدا نشد که جلوی بالا بردن دوز را بگیرد. یک هیئت مستقل ایمنی دوزی سه برابر بیشتر را تأیید کرد.

پزشکان بینایی را با آزمون میدان بینایی هامفری سنجیدند. به مرکز یک کاسه خیره می‌شوید و هر بار که در گوشه‌ای جرقه‌ای دیدید دکمه را فشار می‌دهید. جرقه‌ها مدام کم‌نورتر می‌شوند و دستگاه برای هر نقطه آستانه‌ای را پیدا می‌کند که زیر آن چشم چیزی نمی‌بیند. اینجا دسی‌بل نشان می‌دهد چشم چه نور کم‌سویی را هنوز تشخیص می‌دهد؛ پس افزایش ۴ دسی‌بل یعنی چشم حالا نوری را می‌بیند که حدود ۲٫۵ برابر ضعیف‌تر از قبل است.

شرکت دربارهٔ شرکت‌کنندهٔ سوم چیزی نمی‌گوید. شارون روزنتسوایگ-لیپسون، مدیر ارشد علمی شرکت، نتایج را دلگرم‌کننده خواند و در همان نفس یادآوری کرد که مطالعه برای آزمودن ایمنی طراحی شده است. درست هم می‌گوید. کارآزمایی باز است: بیماران و پزشکان هر دو می‌دانند چه کسی درمان گرفته. بدون گروه مقایسه، فعلاً راهی نیست که اثر ژن‌ها را از نوسان تصادفی جدا کرد. Longevity.Technology، سایتی که دربارهٔ افزایش طول عمر می‌نویسد و با این حوزه خصومتی ندارد، خواندن جوان‌سازی سلول انسان از میان چنین داده‌هایی را «جهشی نسبتاً ورزشکارانه» نامید.

چرا از چشم شروع کردند

برای نخستین تلاش، چشم جای مناسبی است. تزریق دارو را درست همان‌جا که لازم است، به فضایی کوچک و بسته می‌رساند و نتیجه را دستگاه می‌سنجد، نه حس آدم.

گروه دوم کارآزمایی کسانی هستند که ناگهان بینایی‌شان را از دست می‌دهند چون عصب بینایی خون کافی نمی‌گیرد؛ نوعی سکته در عصب. پزشکان به آن NAION می‌گویند که گفتنش از «نوروپاتی اپتیک ایسکمیک قدامی غیرآرتریتی» ساده‌تر است. درمان تأییدشده‌ای ندارد و کارآزمایی فقط کسانی را می‌پذیرد که حداکثر ۱۴ روز پیش از تزریق بینایی‌شان را از دست داده باشند. درمان آن‌ها پس از آن شروع می‌شود که گروه گلوکوم روی دوزی به توافق برسد. نام ممکن است آشنا باشد: در ۲۰۲۵ آژانس دارویی اروپا NAION را در فهرست عوارض بسیار نادر اوزمپیک و وگووی گذاشت.

آیا او می‌تواند وارد کارآزمایی شود؟ خوانننده‌ای دقیقاً همین را زیر پستی دربارهٔ نتایج در وبلاگ Fight Aging پرسید. خودش را پزشک بازنشسته‌ای در نیوزیلند معرفی کرد که هر دو چشمش به NAION مبتلا است. برای کسی که بیماری‌اش درمان ندارد، حتی سه بیمار و هشت هفته هم شبیه امید است.

نگرانی بدبین‌ها

پل ناپفلر، زیست‌شناسی که سال‌هاست وبلاگی دربارهٔ سلول‌های بنیادی می‌نویسد، همان فوریه نقطه‌ضعف‌های ER-100 را برشمرد. بزرگ‌ترین ترس تومور در چشم است. در نوشتهٔ او ژان لورینگ، پژوهشگر سلول‌های بنیادی، یادآوری کرد که سامانه‌های کلیدی نشت دارند، یعنی ژن‌ها ممکن است بدون قرص هم کمی کار کنند، و عوامل یامانکا بسیار قدرتمندند. چون ژن‌ها در سلول‌ها می‌مانند، چشم شرکت‌کنندگان باید سال‌ها زیر نظر باشد.

ناپفلر شک ساده‌تری هم دارد. ER-100 کاری با فشار چشم ندارد؛ پس اگر سلول‌ها جوان‌تر هم شوند، با همان آسیب قبلی روبه‌رو می‌شوند و هر سودی ممکن است محو شود. به گفتهٔ او، داده‌های میمون‌ها در همایش‌ها ارائه شده اما در مجله‌ای منتشر نشده است.

شصت سال در پنجاه روز

در همان حالی که آن سه بیمار ۵۶ روزشان را می‌گذراندند، آزمایشگاهی در بُن به‌روشنی نشان داد که ساعت‌های اپی‌ژنتیک را می‌توان دهه‌ها عقب کشید. روشش خویشاوند نزدیک همین است. گروه اولیور بروستله در بیمارستان دانشگاهی بُن از یک اهداکنندهٔ ۸۰ ساله پیش‌سازهای گلبول قرمز گرفت و آن‌ها را مستقیم به سلول‌های بنیادی عصبی تبدیل کرد و از مرحلهٔ جنین‌مانند گذشت. سلول‌ها حرفه عوض کردند، که دقیقاً همان چیزی است که بازبرنامه‌ریزی جزئی می‌خواهد از آن دوری کند. این کار در مجلهٔ Aging Cell منتشر شد. پس از ۵۰ روز، ساعت‌های اپی‌ژنتیک که سن را از برچسب‌های DNA می‌خوانند، سلول‌ها را زیر ۲۰ سال نشان دادند. جوان‌شدن به‌تدریج رخ داد و تیم بیش از ۱۰۰ روز آن را دنبال کرد.

بروستله مطمئن است سلول‌هایی که این‌گونه جوان شوند مثل سلول‌های جوان هم رفتار می‌کنند. با این حال ساعت‌ها برچسب را می‌شمارند، نه سلامت را. سلول جوان‌تر در ظرف کشت دربارهٔ آدمی که از او گرفته شده چیزی نمی‌گوید. خود نویسندگان کارشان را مدل آزمایشگاهی می‌دانند که برای مطالعهٔ بیماری‌هایی مثل آلزایمر به کار می‌آید.

این دو پژوهش آیینهٔ هم‌اند. بُن سن سلول‌ها را سنجید اما نه اینکه در بدن چطور کار می‌کنند. Life Biosciences بینایی سه بیمارش را سنجید اما عددی دربارهٔ سن سلول‌هایشان گزارش نمی‌کند.

آن‌ها قرص را ۵۶ روز خوردند، اما ژن‌ها تا آخر عمر در شبکیه‌شان می‌مانند. تا مارس ۲۰۳۲ که کارآزمایی باید تمام شود، باید دو چیز نشان داده شود: آیا بیماران بیشتر می‌بینند، و آن کلید مدت‌ها پس از آخرین قرص چه می‌کند. نخستین اعداد در هشت هفته جا می‌شوند؛ پاسخ پرسش اصلی جوان‌سازی سال‌ها زمان می‌برد.