او به خدا باور ندارد، اما معافیت دینی از هوش مصنوعی گرفت

دیوید دورمن لازم نبود به خدا ایمان داشته باشد تا از استفاده از ChatGPT در محل کار معاف شود. او یک اومانیست است؛ کسی که زندگی اخلاقی‌اش را بدون تکیه بر امر ماورایی می‌سازد. در سپتامبر ۲۰۲۶ دانشگاه کنتاکی او را از کار با هوش مصنوعی معاف کرد، آن هم بر پایه همان قانونی که به یک ادونتیست روز هفتم حق می‌دهد شنبه‌ها سر کار نیاید. زمینه را مدت‌ها پیش از چت‌بات‌ها مخالفان سربازی‌گیری دهه ۱۹۶۰ فراهم کردند: آنها بی‌آنکه ادعای ایمان به خدا کنند، از جنگیدن سر باز زدند. حتی زودتر، در ۱۹۶۱، پاورقی‌ای در یک رأی دیوان عالی «اومانیسم سکولار» را در فهرستی کنار بودیسم گذاشت.

تک‌کرانچ این ماجرا را ۲۹ اکتبر روایت کرد، سه روز پس از آنکه انجمن اومانیست‌های آمریکا از این پیروزی خبر داد. ماجرای دیگری نشان می‌دهد چه چیزی در خطر است. در اوت ۲۰۲۵ برایان آرمسترانگ، مدیرعامل کوین‌بیس، در یک پادکست توضیح داد که چطور به مهندسانش یک هفته مهلت داد دستیارهای برنامه‌نویسی هوش مصنوعی را راه بیندازند. کسانی را که این کار را نکرده بودند به جلسه‌ای در روز شنبه فراخواند و برخی از آنها که دلیل موجهی نداشتند اخراج شدند. خود آرمسترانگ این شیوه را تند و سخت‌گیرانه خواند. پرونده دورمن نشان می‌دهد کارکنان راهی قانونی برای گفتن «نه» دارند.

نامه‌ای به دفتر فرصت برابر

دورمن مدیر اجرایی دانشگاه است و به پژوهشگران در تهیه درخواست‌های کمک مالی پژوهشی کمک می‌کند. هنوز کسی به او دستور نداده از هوش مصنوعی استفاده کند؛ همکاران و مدیران فقط همه را به امتحان کردن این ابزارها تشویق کرده‌اند. او تصمیم گرفت صبر نکند تا تشویق به دستور تبدیل شود. نمونه‌ای دیگر او را به حرکت درآورد: بهار امسال مهندس نرم‌افزار، ارین ماوس، همین‌گونه معافیتی گرفته بود.

اواخر اوت او به دفتر فرصت برابر دانشگاه نامه نوشت و بر پایه باورهایش درخواست تمهید ارفاقی کرد. اواسط سپتامبر با دفتر دیدار کرد و در ۲۵ سپتامبر دفتر درخواست را تأیید کرد و نتیجه گرفت که این کار بار بی‌مورد و سنگینی بر دوش بخش او نمی‌گذارد. گاه‌شمار ماجرا و نقل‌قول‌های نامه از اطلاعیه مطبوعاتی انجمن اومانیست‌ها آمده است؛ انجمن در تنظیم درخواست به او کمک کرده بود.

استدلال او فلسفی است. او به تک‌کرانچ گفت: «ما با به‌کارگیری فعال ذهن‌مان است که برای خودمان و دیگران به کنشگر اخلاقی تبدیل می‌شویم.» به گفته او، اگر این تفکر را به ماشین بسپاریم، ناگزیر توانایی عمل اخلاقی فرسوده می‌شود. نامه‌اش ایرادهای دیگری هم برمی‌شمارد: هوش مصنوعی معیشت مردم را تهدید می‌کند، به محیط زیست آسیب می‌زند و خلاقیت انسانی را کنار می‌زند. نامه بی‌پرده تمام می‌شود: «با وجدان آسوده نمی‌توانم در استفاده از این فناوری و گسترش آن سهیم باشم.»

دین بدون خدا، از نگاه قانون

در آوریل ۱۹۶۴ الیوت ولش فرم مخالف وجدانی سربازی را پر کرد. او فرم را امضا کرد، اما فقط پس از آنکه عبارت «آموزش دینی من و» را خط زد. به گفته او دیدگاه‌هایش درباره جنگ از مطالعه تاریخ و جامعه‌شناسی آمده بود. ولش به‌خاطر سر باز زدن از خدمت محکوم شد، اما در ۱۹۷۰ دیوان عالی حکم را لغو کرد. قضات نتیجه گرفتند باورهای اخلاقی ریشه‌دار همان حق نجنگیدن را می‌دهند که ایمان می‌دهد. پنج سال پیش‌تر هم، در پرونده دانیل سیگر، دیوان همین حق را به هر کسی داده بود که باورش در زندگی او جایگاهی موازی با جایگاه خدا برای مؤمنان سنتی دارد.

همین منطق در حقوق کار هم جاری است. بند هفتم قانون حقوق مدنی ۱۹۶۴ کارفرمایان را از تبعیض بر پایه دین منع می‌کند و آنها را ملزم می‌کند برای آن تمهید ارفاقی فراهم کنند. کمیسیون فرصت برابر در اشتغال (EEOC)، نهاد فدرالی که بر اجرای قانون نظارت می‌کند، دین را بسیار گسترده تعریف می‌کند. ایمان به خدا شرط نیست: باورهای اخلاقی درباره درست و نادرست هم به حساب می‌آیند، به شرط آنکه فرد با همان استواری ایمان دینی به آنها پایبند باشد.

ریشه‌ها از این هم عمیق‌ترند. در ۱۹۶۱ دیوان عالی به پرونده روی تورکاسو رسیدگی کرد. ایالت مریلند از صدور مجوز سردفتری برای او خودداری کرده بود، چون حاضر نشده بود ایمانش به خدا را اعلام کند. دیوان به نفع تورکاسو رأی داد. پاورقی ۱۱ این رأی ادیانی را نام برد که ایمان به خدا را تعلیم نمی‌دهند: بودیسم، تائوئیسم، فرهنگ اخلاقی و اومانیسم سکولار. همه اینها قانون آمریکاست؛ کشورهای دیگر قواعد خودشان را دارند.

دورمن به علاقه‌اش به روش‌های قدیمی استناد نمی‌کند. او به نظامی از باورها درباره سرچشمه اخلاق آدمی استناد می‌کند، و قانون دقیقاً دنبال همین است.

مرز باور و بیزاری کجاست

اینکه به رئیس‌تان بگویید ChatGPT اذیت‌تان می‌کند، معافیتی برای شما نمی‌آورد. EEOC صریحاً می‌گوید فلسفه‌های اجتماعی، سیاسی یا اقتصادی و نیز ترجیحات صرفاً شخصی باور دینی نیستند. قانون یک جهان‌بینی کامل می‌خواهد، نه نقد یک محصول.

با این حال کارفرما حق ندارد درباره درستی آن جهان‌بینی قضاوت کند. صداقت معمولاً مفروض گرفته می‌شود و کمیسیون یادآور می‌شود که مهم نیست کسی باورش را به دلایل «درست» دارد یا نه. هیچ کلیسایی هم لازم نیست آن را تأیید کند.

ارین ماوس، مهندسی که دورمن را به حرکت درآورد، نشان می‌دهد این سازوکار چگونه کار می‌کند. در بهار ۲۰۲۶ ماوس، که در کارولینای شمالی کار می‌کند و یونیتارین یونیورسالیست است، به دلایل اخلاقی و زیست‌محیطی درخواست معافیت از هوش مصنوعی داد. فرقه او هنوز موضع رسمی درباره هوش مصنوعی ندارد؛ متنی در دست تدوین است. اواسط مه شرکتش موافقت کرد. او به بیزینس اینسایدر گفت: «کدم را با دست می‌نویسم و با دست بازبینی می‌کنم، که گفتنش دیوانگی به نظر می‌رسد.» این را فیوچریسم بازگو کرده است. به گفته او، بدون هوش مصنوعی کارهایش را به همان سرعت همکاری تمام می‌کند که از آن استفاده می‌کند. هوش مصنوعی، به تعبیر او، واقعاً همه‌چیز را عوض نمی‌کند.

چرا گفتن «نه» برای کارفرما سخت است

باور صادقانه به‌تنهایی معافیت را تضمین نمی‌کند: کارفرما می‌تواند در صورتی که تمهید ارفاقی هزینه زیادی داشته باشد رد کند. اما در ۲۰۲۳ این راه گریز بسیار تنگ‌تر شد.

جرالد گروف، نامه‌رسان، یکشنبه را روز استراحت نگه می‌داشت. سپس اداره پست با آمازون قرارداد بست و یکشنبه‌ها هم بسته تحویل داد. گروف در ۲۰۱۹ استعفا داد و شکایتش سرانجام به دیوان عالی رسید. رأی به اتفاق آرا بود، ۹ بر ۰. پیش از آن بسیاری از دادگاه‌ها به کارفرما اجازه می‌دادند هر تمهیدی را که بیش از مبلغی ناچیز هزینه داشت رد کند. اکنون بار باید در مقیاس کل کسب‌وکار سنگین باشد.

در مورد هوش مصنوعی این موضوع پیچیده می‌شود. در ژوئن ۲۰۲۶ وکلای شرکت حقوقی فورد‌هریسن توضیح دادند در چه شرایطی رد درخواست هنوز می‌تواند پابرجا بماند: ممکن است کار بدون هوش مصنوعی ناممکن باشد، قرارداد مشتری آن را الزام کند یا در یک سامانه محوری شرکت تعبیه شده باشد. ادعاهای کلی که هوش مصنوعی «مهم» یا «کارآمد» است شاید کافی نباشد. اگر یکی از مهندسان کوین‌بیس به باوری دینی و صادقانه استناد کرده بود، شرکت باید ثابت می‌کرد معاف کردن آن مهندس به کسب‌وکار آسیب جدی می‌زند. هنوز هیچ دادگاه تجدیدنظری درباره چنین اختلافی رأی نداده است؛ تا امروز همه پرونده‌های شناخته‌شده درون خود شرکت‌ها فیصله یافته‌اند.

دکمه هوش مصنوعی روی صفحه می‌ماند

معافیت دورمن مرزهای روشنی دارد. به نوشته فایندلا، پایگاه اطلاعات حقوقی، او به ابزارهایی مانند کوپایلوت در مایکروسافت تیمز، ChatGPT و Claude اعتراض داشت و دیگر لازم نیست خودش از آنها استفاده کند. اما همچنان در جلسات شرکت می‌کند و مدارکش را از همان سکوهای مجهز به هوش مصنوعی ارسال می‌کند که همکارانش. اگر جلسه‌ای روی تیمز برگزار شود، کوپایلوت همچنان آنجاست؛ دورمن فقط آن را روشن نمی‌کند.

احتمالاً درخواست‌های بیشتری مانند درخواست او خواهد آمد. پاپ لئو چهاردهم هوش مصنوعی را تهدیدی برای کرامت انسان خوانده است. الکساندریا هویسکنز، وکیل ستادی انجمن اومانیست‌ها، می‌گوید این نگرانی در آموزه‌های کاتولیک، یونیتارین یونیورسالیسم و اومانیسم یکسان دیده می‌شود. گروه او می‌خواهد بی‌دینان بدانند قانون از آنها هم حمایت می‌کند.

دورمن می‌گوید کسی را جذب نمی‌کند؛ فقط امیدوار است کسانی که تردیدهای مشابهی دارند خود را آزاد بدانند که بر اساس آن عمل کنند. دانشگاه بله گفت، اما با یک شرط. جی بلانتون، سخنگوی دانشگاه، به تک‌کرانچ گفت این تمهید ارفاقی برقرار است «در حالی که به کارمند اجازه می‌دهد وظایف اساسی جایگاهش را ادامه دهد». او افزود: «با تحول فناوری و وظایف شغلی، تمهیدها ممکن است بازبینی شوند تا معقول و عملی بمانند.»