گوشی ۱۰۰ دلاری در حال انقراض است، چون هوش مصنوعی حافظه‌اش را بلعید

در ۲۰۲۵ حدود ۱۷۳ میلیون گوشی هوشمند زیر ۱۰۰ دلار در جهان ارسال شد؛ آمار IDC این را نشان می‌دهد. اینها گوشی‌های اولند: برای یک نوجوان، برای پدر و مادر مسن، برای کسی که برای نخستین بار به اینترنت وصل می‌شود. تحلیلگران آنها را با شاخص «ارسال» دنبال می‌کنند، یعنی تعداد گوشی‌هایی که تولیدکنندگان به فروشگاه‌ها و اپراتورها می‌فرستند. در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ ارسال گوشی‌های ارزان نزدیک به ۶۰ درصد کم شد. تقاضا از بین نرفته بود. چیزی که از بین رفت حافظه‌ای بود که این گوشی‌ها از آن ساخته می‌شوند: مراکز داده هوش مصنوعی آن را برداشتند.

مقیاس ماجرا را به‌راحتی می‌شود تصور کرد. شتاب‌دهنده B300 انویدیا، اسب بارکش سرورهای امروزی هوش مصنوعی، ۲۸۸ گیگابایت حافظه دارد . این به اندازه رم ۷۲ گوشی ارزان ۴ گیگابایتی است. خودِ گوشی هم حالا بیشترین هزینه‌اش را به حافظه می‌دهد: به برآورد Omdia، در گوشی‌های زیر ۲۰۰ دلار حافظه نزدیک به ۶۰ درصد بهای همه قطعات را می‌بلعد. صفحه، دوربین، باتری و بدنه روی هم از تراشه‌های حافظه ارزان‌تر درمی‌آیند.

سه کارخانه برای کل سیاره

حافظه کاری تقریباً هر چیزی، از لپ‌تاپ تا یخچال‌های صفحه‌دار، از سه شرکت می‌آید. سامسونگ، SK Hynix و Micron روی هم حدود ۹۰ درصد بازار جهانی را در دست دارند. رامون یاماس، مدیر پژوهش دستگاه‌های موبایل در IDC، به Rest of World گفت که این سه در یک سال گذشته سهم عمده عرضه‌شان را از لوازم الکترونیکی مصرفی به مراکز داده هوش مصنوعی برگردانده‌اند. منطقش ساده است: مراکز داده بیشتر پول می‌دهند و هر چه کارخانه‌ها بسازند می‌خرند.

شتاب‌دهنده‌های هوش مصنوعی نوع ویژه‌ای حافظه می‌خواهند به نام HBM، یعنی حافظه با پهنای باند بالا. تراشه‌هایش مثل برجی روی هم چیده می‌شوند و درست کنار پردازنده می‌نشینند تا داده سریع‌تر جابه‌جا شود. گرفتاری اینجاست که HBM حریص است. هر گیگابایتش برای کارخانه تقریباً سه برابر سیلیکون یک گیگابایت DDR5 معمولی خرج دارد: از همان ویفر یک‌سوم بیت بیرون می‌آید. Micron این را نسبت سه به یک می‌نامد. هر گیگابایتی که به مرکز داده می‌رود، سه گیگابایت از برنامه لوازم مصرفی خط می‌زند.

چند گوشی در یک شتاب‌دهنده جا می‌شود

حالا یک حساب سرانگشتی. یک «گوشی صد دلاری» معمولی را بگیرید. ردمی A5 با ۴ گیگابایت رم و ۱۲۸ گیگابایت حافظه ذخیره‌سازی در ۲۰۲۵ در فیلیپین با قیمت ۴٬۰۹۹ پزو، حدود ۷۴ دلار، فروخته شد.

از نظر ظرفیت همان ۷۲ گوشی است، اما نسبت سه به یک را اعمال کنید تا تراشه به اندازه سیلیکون حدود ۲۱۶ گوشی ارزان مصرف کند. یک سرور استاندارد هشت تا از این شتاب‌دهنده‌ها دارد، یعنی روی هم حدود ۲٫۳ ترابایت حافظه، یا سیلیکونِ بیش از ۱٬۷۰۰ گوشی. و یک مرکز داده از هزاران سرور ساخته می‌شود، نه یکی.

عددها تقریبی‌اند؛ نتیجه نه. حافظه حالا کمیاب است و سازنده تصمیم می‌گیرد به چه کسی برسد: غول ابری که بالاترین قیمت را می‌دهد، یا مونتاژکاری که گوشی ۷۴ دلاری می‌سازد و سودش را با سنت می‌شمارد.

هزینه هوش مصنوعیِ دیگران را چه کسی می‌دهد

گوشی‌ای مثل ردمی A5 در ۲۰۲۶ نمی‌تواند همان بماند. سازنده دو راه دارد: قیمت را بالا ببرد یا مشخصات را کم کند. تحلیلگران Counterpoint می‌گویند برندها هر دو را می‌کنند: حافظه ذخیره‌سازی کمتر، دوربین ساده‌تر و در بعضی رده‌های قیمتی بازگشت مدل‌های فقط ۴G به جای ۵G. برایان ما، معاون IDC، به CNBC گفت : «ساخت گوشی‌های ارزان دارد غیراقتصادی می‌شود».

پس گوشیِ نخستین گام کسی در اینترنت گران‌تر می‌شود، چون کس دیگری دارد با یک شبکه عصبی چت می‌کند. بیشترین ضربه را کسانی می‌خورند که کمترین پول را دارند. انجمن اپراتورهای موبایل GSMA برآورد می‌کند که تا پایان ۲۰۲۵، برای فقیرترین یک‌پنجم مردم کشورهای کم‌درآمد و میان‌درآمد، یک گوشی هوشمند ساده تقریباً نصف درآمد یک ماه، یعنی ۴۴ درصد، تمام می‌شد. در جنوب صحرای آفریقا این رقم سه‌چهارم است، ۷۶ درصد.

قیمت‌ها همه‌جا بالا می‌روند، اما نه یکسان. به گفته همان ردیاب قیمت Counterpoint، مدل‌های موجود از ابتدای ۲۰۲۶ حدود ۱۵ درصد گران شده‌اند و مدل‌های تازه حدود ۲۵ درصد گران‌تر از سال پیش عرضه می‌شوند. جهش در بازارهای حساس به قیمت بیشتر به چشم می‌آید: در هند گوشی‌ها ۲۱ درصد گران شدند.

در مقایسه، قیمت‌ها در آمریکا فقط ۵ درصد بالا رفت، اما بخش ارزان آنجا هم نزدیک به دو سوم کوچک شد. فروش گوشی‌های زیر ۱۰۰ دلار در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ ۶۴ درصد افت کرد : بعضی برندها ارسالشان را متوقف کردند و بعضی قیمت را بالا بردند.

هنوز به ته نرسیده‌ایم

سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶ خط را کشید. ارسال جهانی گوشی‌های هوشمند ۲۲ درصد افت کرد و به ۲۵۵٫۳ میلیون دستگاه رسید ، بدترین نتیجه در سابقه IDC. برندهای چینی که از مدل‌های ارزان نان می‌خوردند بیشترین ضربه را خوردند. نبیلا پوپال، مدیر ارشد پژوهش دستگاه‌ها در IDC، فکر می‌کند بازار هنوز به ته نرسیده است. IDC پیش از ۲۰۲۸ بهبودی انتظار ندارد و برای کل ۲۰۲۶ افت ۱۶٫۷ درصدی پیش‌بینی می‌کند ، به کمی بیش از یک میلیارد گوشی.

یک دلداری کوچک هست. حافظه کندتر گران می‌شود: به گفته IDC، در سه‌ماهه سوم هزینه‌ها نسبت به فصل قبل «دورقمی پایین» درصد بالا رفت، در حالی که پیش‌تر هر فصل ۵۰ تا ۱۰۰ درصد بود. برایان ما در سپتامبر به CNBC هشدار داده بود که کند شدن به معنای برگشت نیست: اگر کمبود فروکش کند، قیمت‌ها دیگر آن‌قدر تند بالا نمی‌روند، اما پایین هم نمی‌آیند. همین کمبود به کامپیوترها هم ضربه می‌زند: ارسال جهانی رایانه‌های شخصی در سه‌ماهه سوم ۲۱ درصد افت کرد .

گوشی ۴۰ دلاری فعلاً روی کاغذ زنده است

صنعت می‌داند چه چیزی را از دست می‌دهد. در مارس ۲۰۲۶ GSMA و شش اپراتور بزرگ آزمایش گوشی‌های ۴G با قیمت ۳۰ تا ۴۰ دلار را اعلام کردند در شش کشور آفریقایی: جمهوری دموکراتیک کنگو، اتیوپی، نیجریه، رواندا، تانزانیا و اوگاندا. خودِ اعلامیه اذعان داشت که گرانی حافظه رسیدن به قیمت پایین‌تر را سخت می‌کند و از دولت‌ها خواست عوارض و مالیات گوشی‌های هوشمند ابتدایی را حذف کنند. هنوز گزارشی از فروش چنین گوشی‌هایی نیست.

مخاطرات از بازار گجت‌ها فراتر می‌رود. Rest of World حساب می‌کند که راه حدود ۸۰۰ میلیون نفر به اینترنت اکنون در خطر است: GSMA انتظار دارد آنها تا ۲۰۳۰ به اینترنت موبایل برسند، اما گوشی ارزانی که قرار بود با آن بروند از پیشخوان مغازه‌ها دارد ناپدید می‌شود.