Perseverance пабіў рэкорд прабегу па чужой планеце, амаль не пытаючыся дарогі ў людзей

Больш за 90% са сваіх 45,22 кіламетра Perseverance выбіраў дарогу сам: камяні, ямы і схілы наперадзе ацэньваў бартавы аўтапілот, а не людзі на Зямлі. З такім вынікам марсаход NASA пабіў рэкорд свайго папярэдніка Opportunity 11 кастрычніка 2026 года, на 2006-ы марсіянскі дзень місіі. Opportunity праехаў па Марсе 45,16 кіламетра.

Розніца складае 60 метраў, прыкладна палову футбольнага поля. Цікавае тут у іншым. Opportunity набіраў свой прабег больш за 14 гадоў, Perseverance — за паўшостага. А ранні аўтапілот Opportunity выбіраў дарогу толькі на 5% дыстанцыі. Тры рэкорды дальнасці па-за Зямлёй за палову стагоддзя складаюцца ў гісторыю пра тое, як людзі перадавалі руль машыне. Дзіўна, але першы рэкардсмен дагэтуль не ведае свайго прабегу: у залежнасці ад таго, хто лічыць, гэта 37, 39 або 42 кіламетры.

Пяцёра людзей каля экранаў пад Сімферопалем

Першы рэкорд належаў савецкаму «Лунаходу-2». Яго пасадачная ступень апусцілася ў кратэры Ле Манье 15 студзеня 1973 года, а сам самаход з’ехаў на паверхню 16 студзеня. Кіравалі ім з цэнтра далёкай сувязі пад Сімферопалем у Крыме: экіпаж з пяці чалавек сачыў за тэлевізійнай карцінкай і адпраўляў каманды амаль у рэальным часе.

Амаль, бо радыёсігнал ішоў да Месяца і назад каля трох секунд , і кіроўца бачыў вынік кожнага павароту са спазненнем. Паміж дзвюма камандамі машына магла праехаць ад 2,3 да 8,3 метра, у залежнасці ад рэжыму. Гэта пра «Лунаход-1», піша Міхаіл Маленкаў, які канструяваў яго шасі, спасылаючыся на кіроўцу В’ячаслава Доўганя. Другім самаходам кіравалі значна смялей, чым першым: «Лунаход-1» прайшоў каля 10,5 кіламетра за 11 месяцаў, «Лунаход-2» амаль у чатыры разы болей за чатыры.

Раз машына не захацела аддаваць руль. 11 лютага 1973 года, калі самаход зноў рушыў у дарогу пасля доўгай месяцовай ночы, экіпаж убачыў на экране кратэр проста па курсе і падаў каманду спыніцца. «Лунаход-2» працягваў ехаць. Ён спыніўся толькі пасля трэцяй такой каманды. Вінаватым аказаўся глушыльнік сігналу ў радыёсістэме, і кіраўнікі пераключыліся на запасную.

«Лунаход-2» працаваў каля чатырох месяцаў. 9 мая ён заехаў у кратэр, пыл асеў на сонечнай батарэі і радыятары, і машына перагрэлася. У пачатку чэрвеня Савецкі Саюз абвясціў, што праграма завершана.

Самае дзіўнае ў гэтым рэкордзе здарылася пазней. Падлік абаротаў колаў даў 37 кіламетраў. Праз сорак гадоў картограф Ірына Карачэўцава з калегамі з МІІГАіК у Маскве паўторна прайшла маршрут па здымках зонда NASA Lunar Reconnaissance Orbiter і атрымала каля 42 кіламетраў . Пасля перагавораў расійскіх і амерыканскіх даследчыкаў лічба спынілася на 39. Адна машына, адзін маршрут, тры розныя прабегі.

Марафон, які планавалі як шпацыр

Opportunity сеў на Марс у студзені 2004 года і мусіў працаваць 90 дзён. «Дзіўна, бо Opportunity меркавалася праехаць прыкладна адзін кіламетр, і ніхто не будаваў яго для дыстанцый», — сказаў кіраўнік праекта Джон Калас.

З Марсам не пагаворыш у рэальным часе. Сігнал ідзе ў адзін бок ад 3 да 22 хвілін , у залежнасці ад узаемнага становішча планет. Пакуль кіроўца заўважыць камень, марсаход ужо можа на яго заехаць. Таму марсаходамі кіруюць інакш. Людзі вывучаюць здымкі, пракладваюць маршрут і раз на марсіянскія суткі адпраўляюць пакет каманд. Opportunity мог аб’язджаць перашкоды сам, з тым жа простым аўтапілотам, што і яго брат-блізнюк Spirit, але большасць рашэнняў прымалі людзі.

Да 2013 года марсаход набліжаўся да «Лунахода-2», і савецкая лічба раптам выглядала шатка. Галоўны навуковец місіі Стыў Сквайрс прызнаў , што старыя 37 кіламетраў ацанілі без добрых здымкаў з арбіты, і не спяшаўся абвяшчаць перамогу. «Мы вельмі паважаем тое, чаго савецкія інжынеры дабіліся ў 1973 годзе з тагачаснай тэхнікай», — сказаў ён. Рэкорд Opportunity узяў 27 ліпеня 2014 года на адзнацы 40,25 кіламетра. Каманда назвала «Лунаход-2» невялікі кратэр непадалёк ад маршруту.

У чэрвені 2018 года над Марсам падняўся пылавы шторм памерам з планету. Сонечныя панэлі Opportunity амаль перасталі даваць энергію, і 10 чэрвеня марсаход апошні раз выйшаў на сувязь. Місію абвясцілі завершанай у лютым 2019 года. Одометр спыніўся на 45,16 кіламетра, і гэты рэкорд праіснаваў больш за восем гадоў.

Машына, што думае на хаду

Perseverance сеў у кратэры Джэзера 18 лютага 2021 года. Маршрут задаюць на Зямлі: людзі адзначаюць на здымках кропкі, куды трэба дабрацца. Куды паставіць кожнае кола паміж імі, марсаход вырашае сам. Яго сістэма AutoNav фатаграфуе мясцовасць наперадзе і складае з кадраў аб’ёмную карту, на якой пазначаны небяспечныя камяні і схілы.

Галоўная розніца ад папярэднікаў гучыць прызямлена. Curiosity ездзіць цыкламі: зрабіў здымкі, падумаў, праехаў, зноў зрабіў здымкі. Гэта кіроўца ў тумане, які спыняецца перад кожным паваротам. Perseverance чытае дарогу, не здымаючы нагу з газу. «У нас ёсць магчымасць пад назвай “думаць падчас язды”, — тлумачыў у 2021 годзе інжынер і кіроўца марсахода з JPL Вэндзі Верма. — Марсаход думае пра аўтаномны ўчастак, пакуль круцяцца яго колы». Думае ён на асобным бартавым камп’ютары, які таксама дапамог абраць месца пасадкі.

Максімальная хуткасць Perseverance — каля 120 метраў у гадзіну. Гэта прыкладна ў сорак разоў павольней за крок чалавека. Але Curiosity праходзіць усяго каля 20 метраў у гадзіну, і за 14 гадоў на Марсе ён набраў на 11 кастрычніка 2026 года 38,07 кіламетра.

Часам аўтапілот бачыць болей за людзей. Летам 2023 года Perseverance перасякаў поле валуноў каля пагорка пад назвай Snowdrift Peak. Па здымках з арбіты планавальнікі нанеслі маршрут у 520 метраў, а марсаход у выніку праехаў 759 , аб’язджаючы камяні, якіх на арбітальных здымках не было відаць.

Раней, увесну 2022 года, на роўным дне кратэра ён праехаў 699,9 метра за тры марсіянскія суткі запар, і ніхто на Зямлі не папраўляў яго шлях. 19 чэрвеня 2025 года марсаход усталяваў рэкорд за адны суткі — 411,7 метра.

Сто кіламетраў на колах, разлічаных на дваццаць

Perseverance праектавалі прыкладна на 20 кіламетраў язды. Цяпер яго кіроўцы гавораць пра іншую мяжу. Марк Маймон з JPL сказаў Space.com , што марсаход «выглядае цалкам гатовым да 100 кіламетраў у суме». Яго колы большыя і трывалейшыя, чым у Curiosity, у якога на вострых камянях з’яўляліся проколы, і канструктары гэта ўлічылі. Выпрабаванні паказалі , што прывады павароту колаў вытрымаюць як мінімум яшчэ 60 кіламетраў.

Для Зямлі гэтая гісторыя прыводзіць у нечаканае месца. Тут людзі спрачаюцца, ці можна даверыць машыне скрыжаванне. На Марсе выбару не было: пры затрымцы ў дваццаць хвілін джойсцік бескарысны, таму аўтапілоту давялося навучыцца пераязджаць камяні без падказак. У 1973 годзе людзі казалі «Лунаходу», на колькі градусаў паварочваць, і калі ён ігнараваў каманду спыніцца, гэта лічылася паломкай. Perseverance кажуць, куды дабрацца, а рашэнні па шляху закладзены ў яго канструкцыю. Наступнаму марсаходу, магчыма, скажуць толькі, куды глядзець. Тады кнігам рэкордаў давядзецца адказваць на пытанне, якое сёння гучыць як жарт: хто быў за рулём?