З'ясі гэты грыб — і па стале пойдуць чалавечкі. Вядомых наркотыкаў у ім няма

У рэстаранах кітайскай правінцыі Юньнань для аднаго-адзінага грыба трымаюць кухонны таймер. Патэльню ставяць на агонь роўна на пятнаццаць хвілін, а гасцей просяць не чапаць страву, пакуль таймер не зазвоніць. Прычына строгасці дзіўная: недаварані грыб праз паўдня ці суткі паказвае людзям малюсенькіх чалавечкаў. Дзясяткі або сотні фігурак ростам ад некалькіх сантыметраў да трыццаці гуляюць па стале, падаюць з яго краю і ходзяць вакол талерак, а не праз іх.

Мясцовыя завуць яго цзяньшоўцын, «сінее ў руцэ»: мякаць мяняе колер там, дзе грыб ломіцца. Навуковая назва — Lanmaoa asiatica, і амаль стагоддзе ён заставаўся загадкай. У чэрвені 2026 года міколагі з Універсітэта Юты паказалі, што падобныя гісторыі з Кітая і Філіпін вядуць да аднаго і таго ж віду. У 1960-я нават Альберт Гофман, хімік, які адкрыў ЛСД, правяраў падобныя грыбы з Новай Гвінеі і нічога ў іх не знайшоў. Цяпер даследчыкі не знайшлі ў цзяньшоўцыне ні псілацыбіну, ні генаў, якія патрэбныя, каб яго вырабляць.

Чалавечкі, якія гуляюць па правілах

Урачы называюць гэтыя відзежы ліліпуцкімі галюцынацыямі — паводле малюсенькіх жыхароў Ліліпутыі з «Падарожжаў Гулівера». Звычайна гэта рэдкі сімптом хваробы. Пасля цзяньшоўцына — правіла. Паводле бальнічных запісаў з Юньнані, якія прыводзіць аспірант Колін Домнаўэр, каля 96% пацыентаў, што звярнуліся па дапамогу пасля такога абеду, бачылі чалавечкаў. Відзежы, расказаў Домнаўэр у інтэрв’ю, доўжацца некалькі дзён, а часам тыдняў.

Людзі, якія ніколі не сустракаліся, апісваюць адны і тыя ж дэталі. Каля 90% кажуць пра фігуркі, падобныя на эльфаў, клоунаў або фей у яркім адзенні, ростам ад 3 да 30 сантыметраў. Домнаўэр пераказвае ў блогу музея гісторыю аднаго юньнаньскага прафесара. Ён падняў абрус і ўбачыў пад ім сотні чалавечкаў, што маршыравалі, як салдаты. Калі прафесар падняў абрус вышэй, у чалавечкаў адляцелі галовы і прыляпіліся да абруса знізу, а целы працягвалі маршыраваць на месцы. Прафесар нават памераў іх: каля двух сантыметраў. У іншым расказе чалавек еў суп і ўбачыў, як фігуркі скачуць з лыжкі ў міску і плаваюць у ёй. Калі ён зачарпнуў яшчэ адну лыжку, чалавечкі былі відаць нават у яго роце.

Самае дзіўнае ў тым, што гэтыя відзежы падпарадкоўваюцца фізіцы. «Яны не праходзяць скрозь сцены і да таго падобнае», — кажа Домнаўэр. Ліліпуты пацыентаў паводзяць сябе гэтак жа: галандскі псіхіятр Ян Дзірк Блом, які вывучыў сотні апісаных выпадкаў, падлічыў, што ў 97% з іх фігуркі «жылі» ў сапраўдным асяроддзі — на падлозе, стале або посцілцы.

Дзевяноста гадоў «грыбнога шаленства»

Падобны грыб згадваецца ўжо ў даоскім тэксце III стагоддзя: калі з’есці яго сырым, папярэджвае аўтар, «убачыш чалавечка». Заходнія навукоўцы пачулі пра чалавечкаў толькі ў 1934 годзе, з высакагорнай часткі Папуа — Новай Гвінеі. Мясцовыя елі дзікі грыб пад назвай нонда, і ў некаторых з іх развівалася тое, што староннія назвалі «грыбным шаленствам». Адзін стары расказваў, што бачыў малюсенькіх людзей з грыбамі вакол твараў.

У 1950–1960-я гады таямніцай заняліся антраполагі і міколагі. Яны звузілі кола падазраваных да некалькіх баравікоў, сваякоў белага грыба. Узоры адправілі Альберту Гофману, які вылучыў псілацыбін і адкрыў ЛСД. Калі хтосьці і мог знайсці псіхаактыўнае злучэнне ў грыбе, дык менавіта ён. Гофман нічога не знайшоў.

Пасля гэтага тэма сціхла. Даследчыкі вырашылі, што «грыбное шаленства» хутчэй сацыяльная з’ява, чым хімічная: людзі чакалі відзежаў, бо так вялося, і таму іх бачылі. Тлумачэнне здавалася разумным да 1990-х, калі падобныя гісторыі прыйшлі з Юньнані, за тысячы кіламетраў ад Новай Гвінеі. У 2008 годзе амерыканскі міколаг Дэвід Ара прысвяціў «чалавечкам» Юньнані артыкул у «Economic Botany». Але які менавіта грыб вінаваты, заставалася нявысветленым: Lanmaoa asiatica апісалі толькі ў 2015 годзе па ўзорах з рынку.

Адзін від, а паміж імі дзве тысячы кіламетраў

Пра гэты грыб Домнаўэр упершыню пачуў на занятку міколага Тома Брунса і зрабіў яго тэмай дысертацыі ў лабараторыі Брына Дэнцінгера ў Прыродазнаўчым музеі Юты. У 2024 годзе ён даведаўся, што адна супольнасць у гарах Кардыльера на поўначы Філіпін ужывае ў ежу дзікі грыб пад назвай седэсдэм. Паводле жыхароў, ён таксама прыносіць чалавечкаў, якія там нават маюць уласнае імя: ансісіт.

Домнаўэр паехаў туды з мясцовымі правадыркамі і сабраў узоры. Як ён піша, грыбы гэтага рэгіёна раней ніхто навукова не вывучаў. Аналіз ДНК паказаў, што седэсдэм і юньнаньскі цзяньшоўцын — адзін від, Lanmaoa asiatica. Больш за дзве тысячы кіламетраў мора і гор аддзяляюць адно месца ад другога, а лічылася, што гэты грыб расце толькі ў Кітаі.

Дзве супольнасці, якія нічога не ведаюць адна пра адну і гатуюць грыб па-рознаму, апісваюць адно і тое ж. «Гэта сведчыць, што такія дзіўныя псіхалагічныя эфекты — не культурныя праявы і не супадзенне», — сказаў Домнаўэр у прэс-рэлізе ўніверсітэта.

З 17 відаў Lanmaoa, якіх налічыла каманда, відзежы, здаецца, выклікае толькі L. asiatica. Яго найбліжэйшы сваяк расце ў Паўночнай Амерыцы. Пра відзежы пасля яго ніхто не паведамляў, хоць іх маглі проста не заўважыць: гэты грыб амаль ніхто не есць.

Грыб з Новай Гвінеі застаецца неправераным. Дэнцінгер спрабаваў сабраць яго ў Папуа — Новай Гвінеі, але перашкодзіла незвычайна сухое надвор’е.

Ніякіх псіхадэлікаў, нават у генах

Найвядомейшыя галюцынагенныя грыбы вырабляюць адно з двух рэчываў: псілацыбін, як «чароўныя» грыбы, або ібатэнавую кіслату, як мухамор. Каб сабраць такую малекулу, грыбу патрэбныя гены — своеасаблівы рэцэпт ферментаў, якія збіраюць яе крок за крокам. У геноме L. asiatica няма не толькі гатовага рэчыва, але і самой старонкі з рэцэптам, нават аддаленага супадзення. Хімічныя тэсты таксама нічога не выявілі. «Мы не знайшлі ніякіх слядоў», — кажа Домнаўэр.

Цяпер успомніце рэстаранны таймер. Гатаванне руйнуе невядомае рэчыва, таму добра прыгатаваны грыб у Юньнані лічыцца далікатэсам. Даследчыкі параўноўваюць сырыя і прыгатаваныя ўзоры і шукаюць тое, што знікае ад награвання. Па словах Домнаўэра, актыўную частку экстракту яны звузілі да некалькіх кандыдатаў. Мышы, якім далі экстракт грыба, паводзілі сябе прыкметна інакш за кантрольных, хоць паводзіны мышы не скажуць, наколькі гэта блізка да чалавечага відзежа.

Домнаўэр дапускае, што вінаваты можа быць зусім не алкалоід — клас, у які ўваходзяць амаль усе вядомыя галюцынагены, — а буйны бялок. Бялкі часта распадаюцца пры награванні, таму гэтая ідэя прынамсі не спрачаецца з кухонным таймерам. Пакуль гэта здагадка, а не вынік.

Чаму мозг малюе чалавечкаў

Для медыцыны гэтае адкрыццё важнае не толькі экзатычнасцю. Ліліпуцкія галюцынацыі суправаджаюць многія хваробы. У 2021 годзе Блом сабраў 226 апісаных выпадкаў, і палова з іх звялася да трох прычын: шызафрэніі, алкагольнай залежнасці і страты зроку. У 8% выпадкаў пацыент памёр, але гэта былі людзі, чые відзежы суправаджалі асноўную хваробу. Блом наўпрост піша, што гэтыя галюцынацыі не такія бяскрыўдныя, як прынята думаць.

Як менавіта мозг іх вырабляе, да канца не вядома. Адно з тлумачэнняў, якое разглядае Блом: візуальныя зоны мозга, пазбаўленыя звыклага сігналу, пачынаюць маляваць самі. Калі сказаць проста, гэта як экран, які пры слабым сігнале паказвае ўласныя карцінкі замест пустаты. Не дзіва, што страта зроку — сярод галоўных прычын.

Бяда ў тым, што такія відзежы цяжка вывучаць. Яны прыходзяць без папярэджання, у хворых і пажылых людзей, і іх нельга выклікаць у лабараторыі. Цзяньшоўцын — іншая справа. «Ён надзейна выклікае гэты эфект, а тыя станы вельмі рэдка яго справакуюць», — тлумачыць Домнаўэр. Калі малекулу знойдуць, нейрабіёлагі ўпершыню змогуць уключаць ліліпуцкія галюцынацыі па раскладзе і назіраць, якія аддзелы мозга пры гэтым працуюць. Пакуль, піша Блом, урачы лечаць не самі відзежы, а хваробу, што за імі стаіць, і такая малекула магла б раскрыць механізм саміх відзежаў.

Пакуль каманда Дэнцінгера разбірае экстракт фракцыя за фракцыяй, кухары ў Юньнані працягваюць смажыць грыб роўна пятнаццаць хвілін. Самі таго не ведаючы, яны даўно ставяць эксперымент, які навукоўцы толькі пачынаюць: правяраюць, колькі цяпла трэба, каб невядомая малекула перастала паказваць людзям ліліпутаў.