// Змест
Абарона трымалася на адной думцы: біткойн — усяго толькі электронны запіс, уласнай каштоўнасці ў яго няма, а тое, што нічога не каштуе, адабраць нельга. Падсудны дапамагаў бандзе, якая пагрозамі прымусіла сям’ю на тайландскім востраве Самуі перавесці ёй 2,48 біткойна. Вярхоўны суд Тайланда сабраўся ў поўным складзе і з гэтым довадам не пагадзіўся. Кароткі выклад рашэння апублікавалі 28 кастрычніка 2026 года: біткойн лічыцца маёмасцю, і закон абараняе яго ад рабаўніцтва гэтак жа, як кашалёк.
Ці можна ўкрасці тое, што нельга ўзяць у рукі? Пытанне гучыць наіўна, але юрысты спрачаюцца пра яго больш за дзесяць гадоў, і краіны адказваюць на яго па-рознаму. Токійскі суд у 2015 годзе вырашыў, што біткойнам валодаць нельга. А ў канцы XIX стагоддзя нямецкі суд па той жа логіцы апраўдаў чалавека, які краў электрычнасць: ток — не рэч. Ад адказу залежаць цалкам штодзённыя рэчы. Ці прыме паліцыя заяву пра крадзеж. Каму дастануцца манеты, калі збяднее біржа.
Кавярня на Самуі
Усё здарылася 15 верасня 2022 года ў кафэ на Самуі. Пяцёра іншаземцаў падсялі да мужчыны і яго жонкі, грамадзянкі Расіі. Мяркуючы па пераказе справы, яны далі зразумець, што ведаюць, дзе бывае сям’я, і пагразілі маленькаму дзіцяці. Мужчыну ўдарылі па твары. Жонка пад ціскам купіла 2,480801 BTC на 50 000 долараў, каля 1,878 млн батаў па тагачасным курсе, і адправіла іх на кашалёк аднаго з нападнікаў.
Падсуднага па імені не называюць, у дакументах ён «спадар А.». Сярод пяцярых у кафэ яго, мяркуючы па пераказах рашэння, не было. Ён дапамагаў бандзе з дарогай і жыллём на востраве, а потым з уцёкамі на пароме. Першая інстанцыя дала яму 15 гадоў і скараціла тэрмін на траціну, бо яго паказанні дапамаглі следству. Атрымалася дзесяць гадоў. Яшчэ суд абавязаў яго вярнуць біткойны пацярпелым, а калі не атрымаецца, выплаціць ім 1,878 млн батаў. Вярхоўны суд, як піша CoinDesk, пакінуў дзесяцігадовы тэрмін у сіле.
Довад абароны не такі пусты, як здаецца. Артыкул 137 Грамадзянскага кодэкса Тайланда, на які спасылаецца і сам Вярхоўны суд, называе рэччу прадмет, які мае цялесную форму. Біткойн у рукі не вазьмеш, у яго няма ні вагі, ні памеру.
Суд зайшоў з боку рынку. У біткойна ёсць рынкавая цана, яго можна абмяняць на наяўныя, калі знойдзецца пакупнік, і валодаць ім можа любы чалавек. Каштуе ён прынамсі столькі, колькі за яго заплацілі. Суддзі спаслаліся і на ўказ 2018 года пра лічбавыя актывы, дзе крыптавалюта апісана як электронныя даныя, якімі разлічваюцца за тавары і паслугі. Ліст Банка Тайланда пра тое, што крыптавалюта — не законны плацежны сродак, суд узяў да ўвагі, але палічыў яго адказам на іншае пытанне. Залатым зліткам ці карцінай таксама нельга паводле закона разлічыцца ў краме, а ўкрасці іх можна. Не кожная маёмасць прыдатная для разлікаў.
Ток таксама не рэч
Падобная спрэчка ўжо была, і тады перамагла абарона. З 12 па 17 студзеня 1895 года жыхар Кіля жывіў свой рухавік токам з гарадской электрастанцыі і плаціць не збіраўся. Зямельны суд Кіля яго апраўдаў. Паводле нямецкага крымінальнага кодэкса ўкрасці можна было толькі рухомую рэч, а ў рэчы мусіць быць цялесная форма. Электрычнасць, вырашылі суддзі, — гэта сіла або стан, а не рэчыва. 20 кастрычніка 1896 года Імперскі суд у Лейпцыгу пакінуў апраўданне ў сіле.
Караць без артыкула закона суд не можа, таму артыкул напісалі. 9 красавіка 1900 года ў Германіі прынялі закон пра пакаранне за «адбор электрычнай працы»: турма або штраф да 1500 марак. Ён і дагэтуль жыве ў Крымінальным кодэксе ФРГ асобным артыкулам 248c. Ён стаіць у главе пра крадзеж, але сам адбор току крадзяжом так і не назвалі.
У біткойна тая ж бяда, што ў току: яго нельга пакласці ў кішэню. Але электрычнасць прынамсі цячэ па правадах, а біткойн — усяго толькі вынік запісаў у агульнай табліцы пераводаў.
458 манет, якімі нельга валодаць
У 2014 годзе збанкрутавала токійская біржа Mt. Gox: перад гэтым у яе ўкралі велізарную колькасць біткойнаў. Адзін з кліентаў запатрабаваў ад канкурснага ўпраўляючага вярнуць яго ўласныя 458 манет. Логіка простая: калі біткойны належаць яму, іх трэба вывесці з агульнай масы і аддаць уладальніку.
У жніўні 2015 года Токійскі акруговы суд яму адмовіў. Японскі Грамадзянскі кодэкс прызнае ўласнасць толькі на цялесныя рэчы. Кліент даказваў, што запіс у блокчэйне і ёсць яго біткойн і што распараджаецца ім ён адзін. Суд не пагадзіўся ні з тым, ні з другім. Блокчэйн захоўвае гісторыю пераводаў, а «баланс» атрымліваецца, толькі калі гэтыя пераводы сукупіць. Асобнага запісу, які быў бы самім біткойнам, там няма.
Гэта рашэнне першай інстанцыі, і абавязковае яно толькі для бакоў спрэчкі. Але па ім добра відаць, куды вядзе такая логіка.
Калі біткойнам нельга валодаць, кліент збанкрутавалай біржы становіцца проста яшчэ адным крэдытарам у чарзе.
Пентхаус на чужыя USDT
У Сінгапуры ў 2023 годзе пытанне ўсплыло ў справе пра заробкі. Хо Кай Сінь працавала ў падрадчыка, які выплачваў супрацоўнікам біржы Bybit заробак у крыптавалюце, і толькі яна правіла штомесячныя табліцы выплат. З 31 мая па 31 жніўня 2022 года васьмю дзіўнымі плацяжамі на чатыры адрасы пайшло 4 209 720 USDT. Адзін кашалёк, мяркуючы па запісах яго правайдара, быў зарэгістраваны на яе пасведчанне асобы, з яе ж сэлфі. Сама Хо вінаваціла стрыечнага брата Джэйсана, які нібыта карыстаўся яе ноўтбукам. Суд палічыў, што Джэйсана альбо не існуе, альбо ён нічога такога не рабіў.
Грошы, як сцвярджала Bybit, пайшлі на новую машыну прыкладна за 362 тысячы сінгапурскіх долараў і рэчы Louis Vuitton на 30 тысяч. Хо адмовілася ад ужо заказанай дзяржаўнай кватэры і разам з мужам купіла пентхаус у свабоднай уласнасці амаль за 3,7 млн. Суддзя Філіп Джэяратнам напісаў, што ва ўладальніка крыптаактыву ёсць права ўласнасці на «рэч у патрабаванні». Гэта падобна да грошай на банкаўскім рахунку: памацаць іх нельга, але яны твае, і суд іх абароніць. А раз USDT (стэйблкойн, прывязаны да долара) — чыя-небудзь маёмасць, суд можа не проста спагнаць з Хо доўг, а абавязаць яе вярнуць гаспадару самі манеты.
Манеты кліентаў, а не біржы
У гісторыі Mt. Gox ёсць люстэркавы адбітак. Ён прыйшоў з краіны агульнага права, дзе закон у многім складваецца з мінулых судовых рашэнняў. У 2020 годзе новазеландскі суддзя Гэндал разбіраў банкруцтва ўзламанай біржы Cryptopia. Ён вырашыў, што манеты на біржы належаць кліентам, а сама біржа толькі захоўвала іх для больш чым 900 тысяч чалавек. У такога рашэння ёсць тыя, хто прайграў. Манеты вывелі з агульнай кучы, і тым, каму Cryptopia была вінная грошай, дасталося менш: замест прыкладна 85% доўгу ім цяпер свяцілі менш за палову.
Брытанія ў выніку запісала гэты падыход у закон пра лічбавыя актывы, ён набыў моц 2 снежня 2025 года. Раней англійскае права ведала два віды асабістай маёмасці: рэчы, якія можна ўзяць у рукі, і правы патрабавання кшталту доўгу па распісцы або грошай на рахунку. Цяпер рэч не губляе абароны ўласнасці толькі таму, што не падыходзіць пад ніводны з іх. Значыць, крыптавалюта можа апынуцца трэцім відам маёмасці. Дзе праходзяць яго межы, будуць вырашаць суды.
Расія спачатку навучылася канфіскоўваць
Пацярпелая з кафэ на Самуі — грамадзянка Расіі, а яе краіна прыйшла да таго ж адказу з іншага боку: пачала з канфіскацыі. 20 лютага 2026 года прэзідэнт падпісаў закон, паводле якога для Крымінальнага кодэкса лічбавая валюта лічыцца маёмасцю. Перш за ўсё ён пра канфіскацыю і выманне. Следчы можа забраць носьбіт з ключамі, ад флэшкі да апаратнага кашалька, а калі ёсць тэхнічная магчымасць, перавесці манеты на адрас пад кантролем дзяржавы.
Праз чатыры месяцы, 16 чэрвеня 2026 года, Пленум Вярхоўнага суда абнавіў сваю пастанову 2002 года пра крадзеж, рабаўніцтва і разбой. У спіс таго, што можна выкрасці, побач з безнаяўнымі грашыма і лічбавымі рублямі з’явіліся лічбавая валюта і лічбавыя правы. Выкраданне такіх сродкаў лічыцца завершаным у момант спісання з рахунку пацярпелага. Для пацярпелых гэта значыць, што вывад крыптавалюты суды мусяць разглядаць як крадзеж або рабаўніцтва — гэтак жа, як крадзеж грошай з рахунку.
У прызнання ёсць адваротны бок, і па расійскай чарговасці яго добра відаць. Закон абараняе маёмасць ад злодзея, але той жа закон можа яе арыштаваць і канфіскаваць. Для ўладальніка біткойнаў гэта сумленная здзелка: пакуль манета лічыцца проста данымі, цяжка і пакараць злодзея, і вярнуць яе гаспадару.
Кампенсацыя па курсе 2022 года
Застаецца сям’я з кафэ на Самуі. Суд звязаў каштоўнасць біткойна з коштам пакупкі, і на ёй жа пабудавана кампенсацыя: 1,878 млн батаў, калі манеты не вернуцца. А 30 кастрычніка 2026 года, на фоне ўзлому Binance, біткойн апусціўся ніжэй за 77 тысяч долараў. Тыя ж 2,48 BTC каштуюць цяпер каля 190 тысяч, амаль учатверо болей, чым жонку прымусілі за іх заплаціць.
Калі манеты не знойдуцца, сям’я атрымае грашыма прыкладна чвэрць іх цяперашняй цаны. Прызнаць біткойн маёмасцю аказалася толькі палавінай справы. Наступная спрэчка будзе пра тое, па якой цане лічыць: па тагачаснай ці па цяперашняй.
