Ён не верыць у Бога, але атрымаў рэлігійнае вызваленне ад ШІ

Каб афіцыйна не карыстацца ChatGPT на працы, Дэвіду Дурману не давялося верыць у Бога. Ён гуманіст, гэта значыць чалавек, які будуе мараль без звышнатуральнага. У верасні 2026 года Універсітэт Кентукі вызваліў яго ад ШІ па тым самым артыкуле закона, паводле якога адвентысту даюць вольную суботу. Дарогу да такога рашэння задоўга да нейрасетак пракладалі адмоўнікі ад прызыву 1960-х гадоў: яны не хацелі ваяваць, але не спасылаліся на веру ў Бога. А яшчэ раней, у 1961 годзе, Вярхоўны суд ЗША ў адной зноскі паставіў «свецкі гуманізм» побач з будызмам.

Гісторыю 29 кастрычніка расказаў TechCrunch, а за тры дні да гэтага пра перамогу абвясціла Амерыканская гуманістычная асацыяцыя. Што ставіцца на карту, відаць па іншай гісторыі. У жніўні 2025 года кіраўнік Coinbase Браян Армстранг расказаў у падкасце, як даў інжынерам тыдзень, каб падключыць ШІ-памочнікаў для праграмавання. Тых, хто не паспеў, ён паклікаў на сустрэчу ў суботу. Некага з тых, у каго не знайшлося ўважлівай прычыны, звольнілі. Армстранг сам назваў свой падыход жорсткім. Выпадак Дурмана паказвае: у супрацоўніка ёсць законны спосаб сказаць «не».

Ліст у аддзел роўных магчымасцей

Дурман працуе ва ўніверсітэце адміністратарам: дапамагае даследчыкам рыхтаваць заяўкі на гранты. Карыстацца ШІ яго пакуль ніхто не абавязваў. Калегі і кіраўніцтва толькі раілі паспрабаваць. Ён вырашыў не чакаць, пакуль параду зробяць загадам. Падштурхнуў яго чужы прыклад: увесну такое ж вызваленне атрымала праграмістка Эрын Маус.

У канцы жніўня Дурман адправіў ліст у універсітэцкі аддзел роўных магчымасцей і папрасіў прыстасаваць працу да яго перакананняў. У сярэдзіне верасня яго запрасілі на сустрэчу, а 25 верасня просьбу ўхвалілі: аддзел вырашыў, што яго падраздзяленню гэта не створыць празмерных цяжкасцей. Храналогію і цытаты з ліста прыводзіць прэс-рэліз асацыяцыі, якая дапамагала яму з заявай.

Тлумачэнне ў Дурмана філасофскае. «Маральнымі людзьмі, для сябе і для іншых, мы становімся, калі актыўна карыстаемся ўласным розумам», — сказаў ён TechCrunch. Калі аддаць мысленне машыне, то, паводле яго слоў, непазбежна аслабее і здольнасць дзейнічаць маральна. У лісце ён дадаў і іншыя довады: ШІ перашкаджае людзям зарабляць на жыццё, шкодзіць прыродзе і выцясняе чалавечую творчасць. Выснова там такая: «Я не магу з чыстым сумленнем удзельнічаць у выкарыстанні і распаўсюджванні гэтай тэхналогіі».

Рэлігія без бога паводле закона

У красавіку 1964 года Эліят Уэлш запаўняў анкету адмоўніка ад вайсковай службы. Падпісаць яе ён здолеў, толькі выкрэсліўшы словы «маё рэлігійнае выхаванне і». Свае погляды на вайну ён, паводле яго слоў, вынес з кніг па гісторыі і сацыялогіі. Уэлша асудзілі за адмову з’явіцца на прызыў, але ў 1970 годзе Вярхоўны суд адмяніў прыгавор. Глыбокія маральныя перакананні, вырашылі суддзі, даюць такое ж права не ваяваць, як і вера. Пяццю гадамі раней, у справе Дэніэла Сігера, суд ужо прызнаў права на адмову за тым, чыя вера займае ў жыцці месца, паралельнае месцу Бога ў традыцыйна веруючых.

Тая ж логіка жыве і ў працоўным праве. Сёмы раздзел закона аб грамадзянскіх правах 1964 года, Title VII, забараняе працадаўцам дыскрымінаваць людзей за веру і абавязвае ісці ім насустрач. Камісія па роўных магчымасцях у сферы занятасці (EEOC) тлумачыць слова «рэлігія» вельмі шырока. Вера ў Бога не абавязковая: абаронены і маральныя перакананні пра дабро і зло, калі чалавек трымаецца іх гэтак жа цвёрда, як веруючы сваёй рэлігіі.

Вытокі яшчэ старэйшыя. У 1961 годзе Вярхоўны суд разглядаў справу Рэя Торкасо: штат Мэрыленд адмовіў яму ў пасадзе натарыуса, бо ён не заявіў пра веру ў Бога. Суд стаў на бок Торкасо, а ў адзінаццатай зносцы да рашэння пералічыў рэлігіі, якія не вучаць веры ў Бога: будызм, даасізм, этычную культуру і свецкі гуманізм. Усё гэта — амерыканскае права, у іншых краінах правілы свае.

Дурман спасылаецца не на любоў да старых метадаў, а на цэласны погляд на тое, адкуль у чалавека бярэцца маральнасць. Для закона важна якраз гэта.

Дзе канчаецца вера і пачынаецца «не падабаецца»

Сказаць начальніку «ChatGPT мяне раздражняе» і атрымаць вызваленне не выйдзе. EEOC прама піша: сацыяльныя, палітычныя і эканамічныя погляды, як і проста асабістыя перавагі, рэлігійнымі перакананнямі не лічацца. Патрэбна цэласная карціна свету, а не меркаванне пра прадукт.

Але і правяраць, ці сапраўдная вера, працадаўца не мае права. Шчырасць прадугледжваецца па змаўчанні, а камісія агаворвае: не мае значэння, ці трымаецца чалавек сваіх поглядаў «па правільных прычынах». Не трэба і таго, каб яго перакананні падзяляла нейкая царква.

Гэта добра відаць па гісторыі Эрын Маус, той самай, што натхніла Дурмана. Увесну 2026 года праграмістка з Паўночнай Караліны, парафіянка ўнітарыянскай універсалісцкай царквы, папрасіла вызваліць яе ад ШІ па этычных і экалагічных меркаваннях. Царква сваю пазіцыю наконт ШІ яшчэ толькі выпрацоўвае. У сярэдзіне мая кампанія пагадзілася. «Я пішу і правяраю код уручную, і гэта дзіўна вымаўляць услых», — расказала Маус журналістам Business Insider, а Futurism пераказаў яе гісторыю. Паводле яе назіранняў, задачы без ШІ яна закрывае гэтак жа хутка, як калега з ШІ. Не падобна, кажа яна, што ШІ так ужо ўсё змяняе.

Чаму працадаўцу цяжка сказаць «не»

Нават шчырая вера не гарантуе вызвалення. Працадаўца можа адмовіць, калі прыстасаванне абыдзецца яму занадта дорага. Але ў 2023 годзе гэтая лазейка прыкметна звузілася.

Паштальён Джэралд Гроф трымаў нядзельны спакой, а пошта па дамове з Amazon стала разносіць пасылкі і па нядзелях. У 2019 годзе Гроф сышоў з пошты, а яго іск дайшоў да Вярхоўнага суда. Рашэнне прынялі аднагалосна, дзевяццю галасамі. Раней многім судам для адмовы хапала таго, што прыстасаванне абыдзецца працадаўцу крыху даражэй за мінімум. Цяпер працадаўцу трэба даказаць, што цяжар істотны для яго бізнесу ў цэлым.

Да ШІ гэта правіла прыкласці няпроста. У чэрвені 2026 года юрысты фірмы FordHarrison разабралі, калі адмова ўсё ж апраўдана. Напрыклад, калі без ШІ нельга выканаць саму працу, калі яго патрабуе дамова з кліентам або ён убудаваны ў асноўную сістэму кампаніі. А вось агульных слоў пра тое, што ШІ «важны» і «павышае эфектыўнасць», суду можа не хапіць. Спашлася б хтосьці з інжынераў Coinbase на шчырую веру, кампаніі давялося б даказваць, што яго вызваленне сур’ёзна ўдарыць па бізнесе. Рашэнняў апеляцыйных судоў па такіх спрэчках пакуль няма: усе вядомыя выпадкі скончыліся мірам унутры кампаній.

Кнопка ШІ застаецца на экране

У вызвалення Дурмана ёсць выразныя межы. Як удакладняе юрыдычны партал FindLaw, Дурман тлумачыў, што яго перакананням супярэчыць праца з Copilot у Microsoft Teams, ChatGPT і Claude. Карыстацца імі асабіста яму цяпер не трэба. Але на сустрэчы ён ходзіць і матэрыялы здае праз тыя самыя платформы з убудаваным ШІ, што і калегі. Калі нарада ідзе ў Teams, Copilot там нікуды не дзенецца, проста Дурман яго не ўключае.

Такіх просьбаў, верагодна, стане больш. Папа Леў XIV называў ШІ пагрозай чалавечай годнасці. Юрыст асацыяцыі гуманістаў Аляксандрыя Хёйскенс кажа, што гэтая трывога яднае католікаў, унітарыяў і гуманістаў. Асацыяцыя хоча, каб няверуючыя ведалі: закон абараняе і іх.

Сам Дурман запэўнівае, што нікога не агітуе, а толькі хоча, каб людзі з падобнымі сумненнямі адважваліся іх адстойваць. Універсітэт жа пагадзіўся з агаворкай: прыстасаванне дзейнічае, пакуль супрацоўнік працягвае «выконваць асноўныя абавязкі сваёй пасады», патлумачыў TechCrunch прадстаўнік універсітэта Джэй Блэнтан. «Па меры таго як мяняюцца тэхналогіі і абавязкі, прыстасаванні могуць пераглядацца, каб яны заставаліся разумнымі і выканальнымі».