// Змест
30 кастрычніка 2026 года спадарожнік Google пралятаў над Шпіцбергенам, калі на Зямлю прыйшло трохрадкоўе. Інжынеры папрасілі моўную мадэль на борце скласці хайку пра тое, якое гэта — быць у космасе. Мадэль адказала па-англійску: «Блакітны шар унізе, / даныя цякуць у ціхай грацыі, / святло зорак сілкуе маё ядро». І паставіла ў канцы эмодзі з іскрынкамі.
Пра гэта расказаў кіраўнік праекта Трэвіс Білс. Па яго словах, серверны чып Google упершыню выдаў адказ ШІ проста ў космасе. Спадарожнік праекта Suncatcher — прататып будучага дата-цэнтра на арбіце.
Вершы склаў адзін чып з чатырох: энергіі на борце хапае, каб уключыць яго прыкладна на 20 хвілін. А каб такія спадарожнікі калі-небудзь замянілі зямныя дата-цэнтры, ракеце Starship, паводле разліку самой Google, давядзецца ўзлятаць кожныя два дні дзесяць гадоў запар.
Чатыры чыпы і адзін кіляват
Спадарожнік сабрала кампанія Planet, а на арбіту яго 1 кастрычніка вывела ракета SpaceX у суправаджальным запуску Transporter-18. Усярэдзіне чатыры TPU — тэнзарныя працэсары Google. Кампанія выпускае іх для сваіх дата-цэнтраў, на іх працуюць яе нейрасеткі. На борце — Gemma 4, адкрытая мадэль Google DeepMind.
Гучыць салідна, але магчымасці спадарожніка сціплыя. Сонечныя панэлі даюць да аднаго кілявата, менш, чым цягне звычайны электрачайнік. Таму, як піша TechCrunch, уключаць можна толькі адзін TPU з чатырох, і прапрацуе ён каля 20 хвілін запар.
Першынство таксама варта ўдакладніць. Google гаворыць пра першы адказ ШІ ад TPU сервернага класа на арбіце, і словы тут падабраны асцярожна. Сама Gemma ў космасе ўжо бывала: напрыканцы 2025 года стартап Starcloud запусціў спадарожнік з відэакартай Nvidia H100. На ім стартап навучыў маленькую мадэль на п’есах Шэкспіра, а заадно атрымліваў адказы ад больш ранняй версіі Gemma. Першае паведамленне з таго спадарожніка пачыналася словамі «Вітаю, землякі». У Google новае іншае: у космас паляцеў яе ўласны чып, і на ім кампанія хоча будаваць усю сістэму.
Навошта цягнуць сервер у космас
ШІ з’ядае ўсё больш электрычнасці, а будаваць дата-цэнтры на Зямлі ўсё цяжэй. Паводле апытання Heatmap News, на якое спасылаецца CNBC, у маі 2026 года сем амерыканцаў з дзесяці былі супраць дата-цэнтра побач з домам. Гадам раней такіх было чатыры з дзесяці. Мясцовыя ўлады прапануюць забароны на будаўніцтва, жыхары спрачаюцца за ваду і зямлю.
У космасе суседзяў няма, а сонца свеціць амаль заўсёды. У апісанні праекта 2025 года Google піша, што на правільнай арбіце сонечная панэль выпрацоўвае да васьмі разоў больш энергіі, чым на Зямлі. Арбіта для гэтага выбрана асаблівая — сонечна-сінхронная, уздоўж лініі світання і заходу. Спадарожнік на ёй амаль не заходзіць у цень Зямлі.
Сутнасць задумы не ў адным спадарожніку. Google малюе чародку з 81 апарата на вышыні каля 650 км. Усё воблака шырынёй каля двух кіламетраў, суседнія апараты ідуць у 100–200 метрах адзін ад аднаго, як дамы на суседніх вуліцах. Кожны спадарожнік нясе дзясяткі чыпаў, а лазерная сувязь паміж імі дазволіць чарадзе лічыць як адзін вялікі кампутар. Цяперашні спадарожнік лётае ў адзіночку. Два апараты, звязаныя лазерам, Google збіраецца запусціць у 2027 годзе.
Памылка, якую ніхто не заўважыць
Галоўны вораг электронікі на арбіце — радыяцыя. Зараджаная часціца можа прабіць чып і памяняць нуль на адзінку ў памяці. Збой выглядае бяскрыўдна, але ў нейрасеткі ён здольны незаўважна сапсаваць адказ.
Перад запускам Google апраменьвала свае TPU пакалення Trillium пучком пратонаў на паскаральніку Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Дэйвісе. Запас трываласці аказаўся вялікім. Слабей за ўсё аказалася хуткая памяць HBM, але і яна пачала даваць збоі толькі пры дозе амаль утрая большай за тую, што абаронены чып набярэ за пяць гадоў на арбіце. Адзін чып апраменьвалі ў 20 разоў мацней за гэтую пяцігадовую норму (15 крад супраць 750 рад), і ён так і не адмовіў.
Потым інжынеры заўважылі, што пры выпрабаваннях чыпы прыкрывала больш металу, чым будзе ў космасе, і паўтарылі доследы. Памылак у логіцы стала крыху больш. Для адказаў на запыты Білс называе такі ўзровень вельмі нізкім: прыкладна адна памылка на мільён аперацый. Іншая справа — вялізны навучальны прагон, дзе тысячы чыпаў працуюць месяцамі. Тут, па яго словах, гэта ўжо праблема: сапсаваны біт можа трапіць у саму мадэль, а не ў адзін адказ. «Мы правяралі на Зямлі, але ніякі тэст не параўнаецца з сапраўдным», — кажа Білс. Дзеля такога тэсту спадарожнік і лятае.
1800 запускаў
Самае цяжкае ў касмічным дата-цэнтры — не чыпы, а дастаўка. Колькі яна будзе каштаваць, Google падлічыла сама. Дапусцім, да сярэдзіны 2030-х запуск патаннее да $200 за кілаграм. Тады, па яе ацэнцы, трымаць дата-цэнтр на арбіце стане прыкладна гэтак жа дорага, як плаціць за электрычнасць такому ж дата-цэнтру на Зямлі.
У пачатку кастрычніка 2026 года Google выклала рэцэнзаваную версію разліку: яе рыхтуе да публікацыі часопіс Joule. Па ёй відаць, чаго вартая гэтая лічба. Аўтары ўзялі за аснову тое, як таннелі ракеты пачынаючы з першай Falcon 1: прыкладна на 20% на год. Ракеты таннеюць, пакуль лётаюць: кожная наступная партыя грузу абыходзіцца танней, як у любой серыйнай тэхнікі. Таму танны кілаграм трэба наляцець. Каб Starship паўтарыў шлях Falcon 9, яму трэба вывесці на арбіту 370 000 тон грузу. Пры 200 тонах за рэйс выходзіць каля 1800 палётаў за дзесяць гадоў, або каля 180 на год.
Сумневы ёсць і ў самой SpaceX, галоўнага перавозчыка будучых арбітальных дата-цэнтраў. У студзені 2026 года Ілон Маск называў іх відавочным рашэннем. А ў дакументах да IPO кампанія папярэдзіла інвестараў, што арбітальныя вылічэнні «могуць не дасягнуць камерцыйнай жыццяздольнасці». У такіх дакументах асцярожныя фармулёўкі звычайныя, але адно сказана прама: праект залежыць ад таго, ці ўдасца зрабіць Starship масавым. Сам Білс хуткіх вынікаў не абяцае і называе Suncatcher доўгатэрміновым праектам на мяжы магчымага.
Хайку над Шпіцбергенам даказала, што сувязь і чып працуюць. Астатняе залежыць ад ракеты, якой давядзецца лётаць 180 разоў на год. З першага палёту ў поўнай зборцы, у красавіку 2023 года, Starship ніводнага разу не падымаўся больш за пяць разоў за год.
