Дзесяць хвілін з чатботам, і людзі хутчэй здаюцца перад цяжкімі задачамі

Задачы былі на ўзроўні пятага класа: складаць, адымаць, мнажыць і дзяліць звычайныя дробы. Удзельнікі вырашалі іх дома праз Prolific, платформу, дзе людзі падпрацоўваюць ва ўдзеле ў даследаваннях, і за ўсё атрымлівалі 2,60 долара. Палове з іх выдалі чат з ІІ-памочнікам з правага боку экрана. Другая палова не атрымала нічога. Пасля дванаццатай задачы чат знікаў, і абедзве групы заставаліся сам-насам яшчэ з трыма задачамі.

На гэтых трох задачах група, якая мела памочніка, вырашыла 57%, а група без яго 73%. Тыя, хто страціў памочніка, і здаваліся амаль у два разы часцей: 20% супраць 11%. Каб з’явіўся такі эфект, хапіла прыкладна дзесяці хвілін працы з ІІ. У наступным эксперыменце знайшлася цікавая дэталь: горш за ўсіх справіліся тыя, хто прасіў у чата гатовыя адказы. У тых, хто прасіў падказкі, заўважных страт не знайшлі.

Эксперымент правяла Грэйс Лю з Універсітэта Карнегі-Мелан разам з Браянам Крысціянам з Цэнтра сумяшчальнага з людзьмі ІІ (CHAI) пры Берклі, вядомым сваімі кнігамі пра алгарытмы і ІІ, і трыма іншымі навукоўцамі з Оксфарда, MIT і UCLA. Прэпрынт з’явіўся ў красавіку, перагледжаную версію прадставілі ў кастрычніку 2026 года на COLM, Канферэнцыі па моўных мадэлях у Сан-Францыска, а 9 кастрычніка пра яго напісалі Berkeley News .

Дванаццаць задач з памочнікам, тры без яго

Псіхолагі вымяраюць настойлівасць досыць проста: колькі чалавек працягвае біцца над цяжкай задачай, перш чым кінуць яе. Тут гэта лічылі па прапусках. Любую задачу можна было прапусціць, і кожны прапуск азначаў, што чалавек вырашыў з ёй не змагацца. Пасля памылкі абедзве групы бачылі правільнае рашэнне, так што вучыліся ўсе. Адны проста вучыліся самі, а ў другіх быў спадарожнік, які ў любы момант мог зрабіць усё за іх.

Усяго ў трох эксперыментах удзельнічалі 1222 чалавекі з ЗША, і кожны наступны закрываў дзірку папярэдняга. Магчыма, людзей збіла з панталыку проста тое, што чат знік: акно было толькі што, а цяпер яго няма. У другім эксперыменце ў групы без ІІ таксама была бакавая панэль, дзе паказвалі рашэнні задач, якія ўдзельнікі ўжо бачылі. Разрыў скарачаўся, але трымаўся, а розніца ў прапусках на гэты раз не была статыстычна значнай, і аўтары кажуць пра гэта адкрыта.

Трэці эксперымент правяраў, ці не асаблівасць гэта арыфметыкі. Удзельнікі адказвалі на пытанні на разуменне прачытанага ў стылі амерыканскага SAT. Заканамернасць захавалася, і былыя карыстальнікі ІІ прапускалі пытанні прыкметна часцей: 8% супраць 1%.

Прасіць адказ або падказку

У другім эксперыменце ўдзельнікаў пыталі, як яны карысталіся чатам, і вынікі параўноўвалі па гэтых адказах. Пасля адключэння чата тыя, хто прасіў гатовыя адказы, вырашылі 65% задач супраць 77% у кантрольнай групе.

Тут аўтары робяць важную агаворку. Людзі выбіралі спосаб карыстання чатам самі, яго не прызначалі выпадкова. Магчыма, тыя, хто просіць гатовыя адказы, і без ніякага ІІ здаліся б раней. Таму падзел па стылі паказвае сувязь, а не даказаную прычыну. Галоўны вынік усё ж прычынны: людзі, якіх выпадкова адправілі ў групу з ІІ, справіліся горш, калі памочніка забралі.

Гэта не гісторыя пра дробы

«Вынік уражвае, але ў нейкім сэнсе ён дадае аргументаў гісторыі, якую многія з нас адчуваюць нутром, — сказаў Крысціян Berkeley News. — Я таксама гэта адчуваю». На яго думку, гаворка не пра дробы і задачы SAT: тая ж заканамернасць тычыцца ўсіх, ад школьнікаў пачатковых класаў да вядучых экспертаў свету.

Механізм аўтары апісваюць так: праца з ІІ прывучае чакаць імгненнага адказу і адбірае практыку прабівацца праз цяжкае самому. Прасцей кажучы, гэта нагадвае ліфт. Пакуль ён працуе, лесвіца нікому не патрэбная. А калі ён зламаўся, пяты паверх чамусьці здаецца вышэйшым, чым тыдзень таму.

Падобнае бачылі і ў іншых эксперыментах. У 2025 годзе часопіс PNAS апублікаваў даследаванне з турэцкай школы, дзе амаль тысяча старшакласнікаў займалася матэматыкай з двума версіямі GPT-4. Абедзве дапамагалі падчас трэніровак. Але на іспыце, дзе ІІ ўжо не было, карыстальнікі звычайнага чата набралі на 17% менш за аднакласнікаў, якія рыхтаваліся без яго. У тых, хто працаваў з версіяй-рэпетытарам, што давала падказкі замест адказаў, гэтая шкода амаль знікла.

У студзені 2026 года Anthropic праверыла тую ж ідэю на праграмістах . 52 распрацоўшчыкі, пераважна пачаткоўцы, вывучалі незнаёмую бібліятэку Python. Тыя, хто вучыўся з ІІ-памочнікам, потым набралі на тэсце без яго 50% супраць 67% у астатніх. Найбольшы разрыў быў у пытаннях па адладцы. І зноў лепш справіліся тыя, хто задаваў машыне пытанні, каб зразумець код, а не перакладаў на яе ўсю працу.

Чаго не даказваюць дзесяць хвілін

Загалоўкі кшталту «ІІ робіць нас дурнейшымі» гэты эксперымент не пацвярджае. Ён вымяраў толькі адно: што адбываецца ў першыя хвіліны пасля таго, як дапамога знікае. Ці трымаецца эфект суткі, месяц або год жыцця з чатам, даследаванне не правярала, і аўтары называюць гэта абмежаваннем.

Стаўкі ва ўдзельнікаў таксама былі нізкія. За 2,60 долара і трынаццаць хвілін часу мала хто будзе біцца за кожны дроб, а на іспыце або на працы матывацыя зусім іншая. Эфект прыкметны, але не вялізны: у другім эксперыменце розніца ў вырашаных задачах скарацілася да шасці працэнтных пунктаў. А найбольш аптымістычная знаходка, пра падказкі, трымаецца на малой падгрупе. Гэта 27% групы з ІІ ў другім эксперыменце, каля 80 чалавек, і вынік яшчэ трэба пацвердзіць.

Тым не менш карціна паўтараецца ў трох незалежных даследаваннях з вельмі рознымі людзьмі: школьнікамі ў Турцыі, праграмістамі, выпадковымі дарослымі ў ЗША. Усюды горш за ўсіх выглядалі тыя, хто цалкам аддаў машыне цяжкую частку працы.

Рэпетытар, які не дае спісаць

Выйсце, якое прапаноўвае Крысціян, гучыць сціпла. Па змаўчанні адказы ІІ маглі б больш нагадваць рэпетытара: падводзіць да ідэі, а не выдаваць гатовы вынік. Мэту ён фармулюе шырэй за любую наладу: «Мы павінны рухацца да будучыні, у якой чалавечыя здольнасці максімальна ўзмацняюцца, а не выцясняюцца».

Такія рэжымы ўжо ёсць. 29 ліпеня 2025 года OpenAI запусціла рэжым навучання ў ChatGPT : ён задае навадныя пытанні і крок за крокам вядзе да рашэння. У Claude ёсць падобны рэжым навучання. Але ўключаць яго трэба ўручную, а ў ChatGPT яго можна выключыць проста сярод размовы. Звычайны рэжым па-ранейшаму адказвае адразу і поўнасцю.

Так што выбар паміж «дай адказ» і «дай падказку» застаецца за чалавекам, і прыходзіць ён у самы горшы момант, калі задача гарыць. У гэтай гісторыі падказка працуе як парэнчы, а не як ліфт: ты ўсё роўна ідзеш уверх на ўласных нагах, таму лесвіца не стане стромкай, калі дапамога знікне.